Ko e tali nounou
Fehuʻi ki he mamahi ʻaki ʻa e lea ʻoku ʻiloa ʻe he tokotaha, pea sivi ʻa e liliu ʻi he mata, ʻi he fakalele, ʻi he mohuʻi-moe, ʻi he kai pe ʻi he founga ʻo e ngaue. Ko e ngaahi fakaʻilo ni ʻe lava ke ʻi ai ʻa e ngaahi ʻuhinga lahi, ko ia fakahā ia ki ha kau faʻu moʻui, ʻoua ʻe fakaʻuhinga pe liliu ha mohu.
- Ko e kau tokotaha ʻoku ʻi ai ʻa e dementia ʻe ongo mamahi neongo ʻe faingataʻa ke nau fakamatala ia.
- Fehuʻi ʻaki ʻa e lea mahino, pea sivi ʻa e liliu mei he founga ʻo e tokotaha ʻi he ʻaho kotoa.
- Ko e ngaahi fakaʻilo ʻo e mamahi ʻe lava ke ʻi ai ʻa e ngaahi ʻuhinga kehe, ko ia ʻoua ʻe fakaʻuhinga ʻaki ʻa e founga pē.
- Fehuʻi ki ha kau faʻu moʻui ke nau sivi ʻa e mamahi foʻou pe ʻoku hoko hokohoko.
ʻI he peesi ni (6 ngaahi vahe)
- ʻE lava nai ke mamahi ha tokotaha pea ʻikai ke ne fakahā ia?
- Ko e hā ʻa e ngaahi liliu ʻoku totonu ke sivi?
- Ko e hā ʻa e founga ke u fakamatala ai ʻa e meʻa kuo ke ʻilo?
- Ko e hā ʻa e meʻa ke fai kapau ʻoku ou manatu ʻoku mamahi ʻa e tokotaha?
- Ko e liliu ʻi he founga ʻo e ngāue ʻe lava nai ke ʻuhinga ki ha meʻa kehe?
- Ko e hā ʻa e founga ke tokoni ai ʻa e kau tokoni ʻi he founga ʻoku ʻapaʻapa ai?
ʻOku ongo mamahi ʻa e kau tokotaha ʻoku ʻi ai ʻa e dementia, neongo ʻe faingataʻa ke nau fakamatala ia ʻi he founga mahino. ʻE lava ke nau fakahā ʻa e mamahi ʻaki ha ngaahi lea kehe, ngaahi ngaue-nima pe liliu ʻi he founga ʻo e ngāue ke fakahā ʻoku ʻi ai ha meʻa ʻoku ʻikai lelei. Ko e kau tokanga ʻe lava ke nau sivi mo fakahā ʻa e ngaahi liliu ko ia, ka ʻoku ʻikai totonu ke nau fakamaau ʻa e ʻuhinga pe ko ia pē.
ʻOku fokotuʻu ʻe he fakatotonu ʻa Dementia Australia ki he mamahi ke fehuʻi totonu pea kumi ʻa e sivi ʻa e tokotaha moʻui kapau ʻoku tuku ʻa e mamahi. ʻOku talanoa foki ʻa e Alzheimer’s Association ki he ʻuhinga ʻe lava ai ke tupu ʻa e mamahi-sino ʻi he liliu ʻo e founga ʻo e tokotaha. Ko e tohi ni ko e fakamatala lahi pē, ʻoku ʻikai ko ha sivi ʻo e mamahi pe palani ke tokoni ki ai.
ʻE lava nai ke mamahi ha tokotaha pea ʻikai ke ne fakahā ia?
ʻIo. ʻOku moʻoni ʻa e mamahi neongo ʻe faingataʻa ke ne maʻu ʻa e lea ke fakamatala ai. ʻE lava ke ʻikai ke ne mahino ha fehuʻi ki ha konga sino makehe, pe ʻe faingataʻa ke ne fakahā pe ʻe hoko fēfē ʻa e mamahi. ʻOua ʻe fakaʻuhinga ko e ʻikai lea ʻa e tokotaha ʻoku ne fiemālie.
Fehuʻi ʻi he taimi melino ʻaki ʻa e lea ʻoku ʻiloa ʻe ia. Ko e hā ʻe ʻaonga ange: “Ko koe mamahi?” pe “ʻOku mamahi ʻeni?” ʻi he talanoa lahi. ʻE lava ke ʻiloa ʻe ha niʻihi ʻa e lea hangē ko e “ʻuʻuʻu”, “fakamamahi” pe “ʻikai fiemālie”. Foaki ha taimi ke tali, pea talia ʻa ene tali ʻaʻane ʻoua ʻe sivi pe fakatonutonu ia.
Fehuʻi ʻaki ha fehuʻi ʻe taha, pea malolo. ʻE lava ke ne tokonaki, ngaue ʻaki ʻene nima pe lea ʻoku ʻiloa ʻi he ʻikai ke ne lau ʻa e konga sino. ʻOua ʻe fehuʻi vave pe ʻomi ʻa e tali ʻoku tatau. Kapau ʻoku ne pehē ʻikai ka kuo ke mamata ki ha liliu, fakahā ʻa e liliu ki ha kau faʻu moʻui ʻi he ʻikai ke fekeʻikeʻi ʻa e mamahi ʻoku ʻi ai pe ʻikai.
Ko e hā ʻa e ngaahi liliu ʻoku totonu ke sivi?
Sivi ʻa e liliu mei he founga ʻo e tokotaha ʻi he mata, ʻi he ngaue mo e fai ʻo e ʻaho. ʻE lava ke ne tutuʻi, uʻi, tangi, ʻuluʻi, tauʻi ʻa e konga sino, ʻalu siʻisiʻi, mohuʻi-moe ʻe kehe, pe ʻikai fie kai. ʻE lava foki ke ne ʻuʻuʻu ʻaupito, mafuli, pe malolo.
Ko e ngaahi fakaʻilo ni ʻoku ʻikai ke fakamoʻoni ʻoku mamahi ʻa e tokotaha. ʻE lava ke ʻi ai ʻa e ngaahi ʻuhinga lahi. Ko ha liliu hangē ko e ʻikai fie kai ʻe lava ke fakatatau ki he mamahi ʻi he nifo, ka ʻe lava foki ke ʻi ai ha ʻuhinga kehe. Fakahā ʻa e meʻa ʻoku ke mamata ki ai ki ha tokotaha fakamaʻi pe ʻo e kau nēsi, pea tuku ke nau sivi ʻa e ʻuhinga.
Ko e hā ʻa e founga ke u fakamatala ai ʻa e meʻa kuo ke ʻilo?
Tohi ʻa e ngaahi faʻiteliha ʻe nounou ke tokoni ki he fakamatala ʻo e liliu. Tohi ʻa e meʻa kuo hoko, ʻa e taimi kuo kamata ai, ʻe fēfē ʻa e taimi ʻe lava ke ke mamata ai ki ai, pea ko e hā ʻa e meʻa ʻoku hoko ʻi he taimi ko iá. Hangē ko e fakahā ʻe lava ke ne tutuʻi ʻi he ʻuluʻi, ʻoku ʻalu ʻi he ngaahi ngaue ʻoku ʻiloa, pe kai siʻisiʻi ʻi he kākā. Kau ʻi ai ʻa e lea pe ngaahi ngaue-nima ʻa e tokotaha.
Fakatatau ʻa e liliu ki he founga ʻoku ʻiloa ʻo e tokotaha ʻaʻane, ʻoua ʻe fakatatau ki ha tokotaha kehe. Ko e tokotaha melino ʻe ʻikai ke tangi ʻi he taimi ʻoku mamahi ai; ko ha niʻihi ʻe fakahā ʻa e fakamamahi ʻaki ʻene kaka pe lea lahi ange. ʻOua ʻe fakatupu ha fua ʻo e mamahi pe fakaʻuhinga ʻoku ʻi ai ha ʻuhinga pē ʻe taha ki ha ngāue. Ko e taumuʻa ko e foaki ʻo e ngaahi sivi ʻoku tokoni ki he kau faʻu moʻui.
Kapau ʻoku loto ʻa e tokotaha, fakahā ʻa e ngaahi tohi ki he fāmili, ki he nēsi pe ki he tokotaha moʻui ʻoku kau ʻi he tokanga. Tauhi ʻa e fakamatala malu, pea fakahā pē ʻa e meʻa ʻoku tokoni ki he tokotaha ke ne maʻu ʻa e tokanga. Ko e tohi ʻo e fakahoko ʻi he falemahaki ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa lahi ange ki he fakahā ʻo e ngaahi filifili ʻo e fetalanoaʻaki ki he kau tokanga ʻo e falemahaki.
Ko e hā ʻa e meʻa ke fai kapau ʻoku ou manatu ʻoku mamahi ʻa e tokotaha?
Fetuʻutaki ki ha kau faʻu moʻui pea talanoa ki he liliu kuo hoko. ʻE lava ke ʻi ai ʻa e mamahi ʻi he ngaahi ʻuhinga lahi, hangē ko e ngaahi fakamamahi kuo ʻosi, ʻo e fakamamahi ʻi he ʻakau, ʻo e palopalema ʻi he nifo, ʻo e mahaki-fuʻu, ʻo e ʻuʻuʻu, pe ʻo e mamafa mei he nofo ʻi ha founga pē. ʻE lava ke sivi ʻe he kau faʻu moʻui ʻa e moʻui ʻo e tokotaha pea fili ʻa e sivi pe tokoni ʻoku fe’unga.
ʻOua ʻe kamata ha mohu mamahi, liliu ha dosi, pe tuku ha mohu kehe ʻoku ʻi he tohi ʻi he initaneti. ʻE lava ke fetuʻutaki ʻa e ngaahi mohu pe ʻikai malu ia ki he tokotaha ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi mahaki makehe. Muimui ʻi he palani tokanga ʻo e tokotaha, pea fehuʻi ki he faʻu-mohu pe faʻu-mohu-tauhi kapau ʻoku ʻikai mahino ha meʻa.
ʻOku lava foki ke ke fakaʻi-iiki ʻa e mamafa ʻi he taimi ʻoku ke kumi ai ʻa e fakatotonu. Fehuʻi ki he meʻa ʻe fiemālie ange ai, tuku ke malolo ʻa e tokotaha, pea ʻoua ʻe fakamālohi ke ne fai ha ngaue ʻoku mamahi ai. Fakatotonu ki ha kau faʻu moʻui muʻa ʻi he ngāue ʻaki ʻa e mafana, ʻaisi, mamaʻi pe ha founga tokanga kehe kapau ʻoku ʻikai ke ke ʻiloa pe ʻoku malu.
Ko e liliu ʻi he founga ʻo e ngāue ʻe lava nai ke ʻuhinga ki ha meʻa kehe?
ʻIo. ʻOku ko e mamahi ʻe taha ʻi he ngaahi ʻuhinga ʻo e loto-mamahi, ka ʻe lava foki ke fehokotaki ʻa e ngaahi liliu mo e malu-ʻaʻeʻae, ʻo e feituʻu ʻoku fakatupu fakatuʻuvave, ʻo e kai-ʻaʻa, mahaki, ʻaʻusia ʻo e mohu, pe palopalema moʻui kehe. Sivi ʻa e meʻa kuo hoko ki mu’a ʻi he liliu, mo kapau ʻe toe hoko, ka ʻoua ʻe feinga ke fakatatau ʻa e ʻuhinga ʻe taha pē ʻaki ho malava pē.
Kapau ʻoku ʻi ai ha liliu ʻoku vave ʻaupito pe ʻoku ʻikai tatau mo e founga ʻo e tokotaha, fakahā ia ʻi he taimi tatau. ʻOku pehē ʻe he NHS ko e fakalele-vave ʻoku fiemaʻu ha tokoni fakavave. Muimui ʻi he tokoni fakavave ʻi ho feituʻu.
Kapau ʻoku ʻi ai ha tokotaha ʻoku mamafa ʻaupito pe ʻoku ʻikai tatau ʻaʻaku pe ʻi he founga ʻo e fai, fakahā ʻa e meʻa ki ha kau faʻu moʻui ʻi he taimi tatau. ʻE lava ke ʻi ai ʻa e ngaahi fakamamahi ʻoku fakaʻuluʻi ʻe he moʻui ʻa e tokotaha. Ko e tohi ʻa e tokoni ki he kau tokanga ki he meʻa ʻoku fakaʻuhinga ʻoku ʻi ai ʻa e founga faingofua ke lisi ai ʻa e ngaahi fehuʻi mo e liliu.
Ko e hā ʻa e founga ke tokoni ai ʻa e kau tokoni ʻi he founga ʻoku ʻapaʻapa ai?
Fakahā ki he tokotaha ʻa e meʻa ʻoku ke fai kimuʻa pe ʻoku tokoni. Fehuʻi muʻa kapau ʻoku ke fie ʻaʻahi pe ngaue ʻi he tokotaha pe ko ha meʻa-kofu. Foaki ha filifili iiki, hangē ko ha tuʻu-ʻi he taimi ni pe nofo ʻi ha feituʻu kehe, pea foaki ha taimi ke tali. Kapau ʻoku ne fakaʻikai, ngaʻunu pea kumi ha kau faʻu moʻui ha founga kehe.
Fehuʻi ki he tokotaha ko e hā ʻa e leʻo pe founga tokoni ʻoku ne loto ki ai. ʻI he loto-lelei ʻa e tokotaha, fakahā ʻa e fakamatala ʻoku tokoni ki he kau tokoni ʻoku falala ʻaki, koeʻuhi ke ʻoua ʻe fiema’u ʻe he tokotaha ke fakamatala ʻa e meʻa tatau pe toe. ʻOua ʻe lea ki he tokotaha hangē ko ʻoku ʻikai ke ne ʻi ai.
Ko e mamahi ʻoku faingataʻa ke ʻiloa mei tu’a. Ko e fehuʻi fakamolumalu, ʻeke ʻa e liliu, mo e kumi ha tokoni mei he kau faʻu moʻui ʻe lava ke tokoni ke fanongo ʻa e tokotaha ʻo ʻikai ke fakakau ha fakaʻilo ko e fakamaau ʻo e mahaki.
Ngaahi fehuʻi ʻoku faʻa hā
ʻE lava nai ke mamahi ha tokotaha ʻoku ʻi ai ʻa e dementia pea ʻikai ke ne fakahā ia kiate au?
ʻIo. ʻE lava ke faingataʻa ki ha tokotaha ke ne mahino pe fakamatala ʻa e meʻa ʻoku mamahi ai. Fehuʻi ʻaki ʻa e lea ʻoku ʻiloa hangē ko “mamahi”, “ʻuʻuʻu” pe “fakamamahi”, pea sivi ʻa e liliu ʻi he mata, ʻi he fakalele, ʻi he mohuʻi-moe pe ʻi he kai.
ʻE lava nai ko e fakahēhē ʻa e ʻita ko ha fakaʻilo ʻo e mamahi?
ʻOku lava ke ko e mamahi ʻe taha ʻi he ngaahi ʻuhinga ʻo e liliu ʻi he founga ʻo e ngāue, ka ʻikai ko e ʻuhinga pē ia. Tohi ʻa e meʻa kuo liliu mo e taimi kuo kamata ai, pea talanoa ki ha kau faʻu moʻui ʻoku ʻikai ko e fakakaukau ʻoku ʻi ai ʻa e tokotaha ʻoku ne fakahāhā ʻa e ʻita.
Ko e hā, ʻoku totonu ke u foaki ai ha mohu mamahi kapau ʻoku ou manatu ʻoku mamahi ha tokotaha?
Fehuʻi ki he faʻu-mohu ʻo e tokotaha pe muimui ʻi he palani tokanga ʻoku ʻi he taimi ni. ʻOua ʻe kamata, ʻoua ʻe tuku, pe ʻoua ʻe liliu ha mohu ʻaki ha tohi ʻi he initaneti, koeʻuhi ʻe ʻi ai ʻa e tuʻunga ʻo e tokotaha mo e ngaahi mohu kehe ʻe fai ai ʻa e filifili.
Ko e hā ʻa e taimi ʻoku ʻuhinga ai ʻa e fakalele-vave ʻoku fakatupu fakatuʻuvave?
Ko e fakalele-vave ʻoku fakatupu fakatuʻuvave ʻoku fiema'u ha tokoni fakavave ʻi he feituʻu fakatokanga pe ʻi ho feituʻu ʻoku ʻi ai ʻa e tokoni fakaʻofisiale. ʻOua ʻe liliu ʻa e fakalele-vave ko e dementia pē.
Ngaahi mataʻitohi
ʻOku mau fehokotaki ki he ngaahi kautaha mo e ngaahi ako ʻoku tukuhau ki ai ʻa e peesi ni. Naʻe siviʻi ʻa e tuʻunga kotoa ʻi he taimi naʻe fakalelei ai ʻa e peesi.
- Pain · Dementia Australia
- Aggression & Anger · Alzheimer's Association
- Sudden confusion (delirium) · NHS