Namni Dementia Qabu Kufee Booda Wanta Gochuu Qabnu

Kufiinsi namichaaf fi namni isa bira jiru irratti sodaa fiduu danda’a. Icciitii taa’i, nageenya ariifachiisaa irratti xiyyeeffadhu. Namichi wanta ta’e ibsuu yookaan maatii isaa itti dhukkubsu eeruu hin dandeenyeef, akka hin miidhamne hin yaadin.

Kufee booda dhuunfaan maal gochuu qabna?

Namichi kaa’amee jiraachuu isaa, miidhame ykn dhukkubsate ta’uu isaa, fi akkuma duraa deebii kennuu danda’uu isaa ilaali. Akka hin ka’siisin ykn ofumaan hin ol-kaasin. NHS akka gargaarsi hatattamaa barbaachisu jedha yoo namichi mataa, gadamolii, qorgee ykn hudhaa miidhame, miidhaa cimaa biraa qabaate ykn ka’uu hin dandeenye.

• Tajaajila hatattamaa naannoo keessanii bilbili yoo mallattoon cimaa kun jiraachuu danda’u. Ajajaa bilbilaa hordofi.
• Namicha nagaa fi ho’aa godhi yeroo gargaarsa eeggattan. Yoo miidhaa cimaa shakkitan ykn nagaa ta’uu isaa beekkaa hin taane, hin sochoosin.
• Yoo danda’uu baattan isaan wajjin taa’i. Jechoota gabaabaa fi nagaa fayyadami. Wanta ta’e gaafachuu ykn ka’uu akka barbaadan dirqisiisuu irraa of eeggadhu.
• Yoo namichi dhukkubsate, miidhame ykn dhukkubsate garuu balaan ariifachiisaa hin jiru, tajaajila gorsa hatattamaa naannoo keessanii ykn ogeessa fayyaa isaanii gorsa gaafadhu.

Namicha ofumaan baatanii hin baatin ykn hin ol-kaasin. Yoo sagantaan kunuunsa kufiinsaa jiraate, yoo wanta amma jiru waliin wal-fakkaate qofa hordofi; yoo namichi miidhaa cimaa qabaachuu danda’u, gargaarsa hatattamaa barbaadi.

Yoo namichi ka’uu akka danda’u mul’ate maal godhuu?

Namicha saffisaan hin dhiphisin. Akkamitti akka itti dhaga’amu ykn gargaarsa akka barbaadan gaafadhu. Yoo miidhaa akka hin qabne mul’ate, akkaataa isaan ittiin ka’an irratti hundaa’uun, malee kaasuu ykn baatanii hin deemsisin, yeroo kennii bakka dhiyaa taa’i. Yoo dhiphinni, bu’uu ykn dandeessuu dhabuu isaanii ta’e, dhaabi. Yoo hin beekne, gorsa ogeessa fayyaa gaafadhu, malee sochii akka barbaachisu hin beekne irratti hin yaalin.

NHS yeroo ka’uu booda yeroo fudhachuu fi boqochuu gorsa. Ofgargaarsi isaa namicha ka’uu danda’u kan of-amanu ta’eef; namicha kufe kaasuu yookaan baatanii deemsisuuf sababa miti. Dandeettii sochoosuu, madaallii fi barbaachisummaa fayyaa namoota adda-addaa ta’u.

Yoo miidhaan ifa hin taane illee doktara quunnamuu qabna?

Eeyyee. Alzheimer’s Society gorsa kufee booda namicha miidhame jettanii hin yaadin illee GP isaa waliin dubbachuu gorsa. Yoo dhaaqqii mataa, dhukkubbii, sammuu haaraa dhiphatuu, dadhabuu, gurmaa’uu ykn amala isaa irraa jijjiirama argitan, bilbilaa yeroo ta’u himi. Madaallii hakiimaa barbaachisuu isaa murteessuuf tarree markaa fayyadamuu hin qabdu.

Yoo miidhaan mataa ta’e, gorsa ogeessa ykn tajaajila hatattamaa naannoo keessanii hordofi. Qajeelfamni NHS miidhaa mataa mallattoo tarkaanfii hatattamaa barbaadu ibsa. Yoo namichi akka dhiphatu, akka hin ka’iin, gadi-qabee ykn akka dhukkubsate yeroo kamiyyuu mul’ate, yeroo daawwannaa tajaajila gaheetiif hin eeggatin, gargaarsa hatattamaa barbaadi.

Odeeffannoon maal ogeessa fayyaa gargaaru?

Yeroo barbaachisummaan hatattamaa furamee booda, mallattoo muraasa barreessi, namichi waliigale qofa ogeessa fayyaa waliin qoodi:

• yoo beekame, kufiinsi yeroo fi bakka eessa akka ta’e;
• namichi kufee dura maal hojjechaa ture;
• kufiinsi ilaalame yoo ta’e, fi namichi mataa isaa dhaaqe ta’uu danda’uu isaa;
• dhiphinni, miidhaan ykn jijjiiramni maal akka argitan;
• jijjiirama fayyaa, socho’iinsaa, sagantaa ykn qorichaa dhiyeenya kan beektan.

Namichi maaliif akka kufe yaaduu irra, wanta argite ibsi. Yaadannoon waliigaltee deeggaruu danda’a; sababa murteessu miti. Yoo miidhaa cimaa ykn jijjiirama ariifachiisaa ta’uu danda’u, galmee guutuu irra dura gargaarsa argadhu.

Yeroo hordoffii maal gaafachuu qabna?

Ogeessi fayyaa namichi madaallii barbaadee fi booda wanta eeguu qabu murteessuu gargaaruu danda’a. NHS yaadachiisa madaallii kufiinsaa jabina, arga, dhagaa, qorichaa fi mana keessa jijjiiramoota irratti ilaaluu danda’u. Gaaffii kana gaafachuu dandeessu:

• Kufee kana booda namichi qorannoo barbaadaa? Miidhaan ifa yoo hin taane illee.
• Jijjiiramni ykn mallattoon kam tajaajila hatattamaa akka ariifachiisu?
• Madaallii, arga, dhagaa, dhukkubbii ykn qorichaa ilaaluu barbaachisaa?
• Tajaajila kufiinsaa ykn ogeessa hojii fayyaa sochii ykn meeshaa mana keessaa madaaluu gargaaruu danda’aa?
• Kufiinsi biraan yoo ta’e namichi ykn maatiin eenyu quunnamuu qaba?

Wanta beektan fi wanta hin beekne ogeessa ilaalu himi. Kufiinsi yoo hin ilaalamne ta’e, akkaataa itti ta’e akka yaadu hin gaafatin, akkuma ta’e ibsi. Qorichaa jijjiiruu, deeggarsa deemsaa bitachuu ykn meeshaa taasisuu qajeelfama fuldura irraa qofaa hin godhin. Deeggarsi sirrii fayyaa, socho’iinsaa, mana fi fedhii namichaa irratti hundaa’a.

Kufiinsa biraa akkamiin yaaduu dandeenya?

Yeroo rakkinni fayyaa hatattamaa furamee booda, naannoo fi sagantaa keessatti wanta ture ilaali. Karaa cufame, ifa jijjiirame, ykn karaa beekamaa hin taane kufiinsa wal-fakkaatu uumuu danda’u, garuu hanqina tokkoon kufiinsa sana ta’e hin yaadin. Namichi maal akka hubate, maal akka itti gaarii ta’e akka ta’u gaafadhu. Namichi kufiinsa yaaduu yookaan ibsuu yoo hin dandeenye, odeeffannoo argatte qabatamaan malee ibsa kennuuf hin dhiphisin. Yeroo, bakka, kophee, ifa, hojii fi jijjiirama socho’iinsaa ykn amalaa isaa irraa ilaali. Yaadannoo salphaan ogeessa fayyaa jaarmaa wal-fakkaatu barbaaduu gargaaruu danda’a; sababa isaa agarsiisuu miti.

Qajeelfama nageenya mana keenyaa keessa-keessaa kutaa kutaadhaan ilaalu ibsa. Yoo kufiinsi yeroo dhiqamaa irratti ta’e, qajeelfama dhiqamaa ilaali. Doktarri, ogeessi hojii fayyaa ykn tajaajila kufiinsaa naannoo keessanii rakkina dhuunfaa madaaluu fi jijjiirama barbaachisu gorsuu danda’u. Fuula kanaan qofa meeshaa hin fakkeessin, ykn qorichaa kennamee jijjiiruu hin danda’u.

Kufiinsi tokko qofa kan namichi wanta danda’u ykn hin danda’in agarsiisu miti. Namicha gorsa deeggarsaa irratti qooduu keessatti hirmaachisi, gorsa garee kunuunsa naannoo keessanii hordofi.