Karoora yeroo hatattamaa dementia qabu

Yeroo hatattamaa jireenya amantaa namichaa jijjiiruu danda’a, namichi dementia qabu waan uumamaa hubachuu irratti rakkisaa ta’uu danda’a. Karoorri namichaa fi deeggartoonni isaa akka gaafa gaddaa dhiphina dhumaa irraa ol ba’an gargaaru. Karoorri namichaa fi naannoo jiraachuu isaa, rakkoolee naannoo keessan irratti hundaa’uu qaba.

Qajeelfama Alzheimer’s Association karoora hatattamaa odeeffannoo, meeshaalee fi deeggarsa duubaa qopheessuu gorsa. Qajeelfama FEMA waa’ee dulloomtoota fi namoota qaama isaanii hin fayyadamne immoo wal-dubbii, geejjiba, qorichaa fi meeshaalee gargaaraa irratti xiyyeeffata. Kun odeeffannoo karoora waliigalaa dha; ajaja hatattamaa naannoo hordofi.

Karoora namichaaf qophaa’u akkamitti?

Namichi maal akka isa nagaa godhu fi eenyu akka amanu gaafadhu. Yoo danda’amu, bakka walitti qabamuu, quunnamtii hatattamaa fi meeshaalee fudhatamuu danda’an filachuu irratti hirmaachisi. Ibsa gabaabaa fi ifa ta’e kenni. Karoorri yeroo jireenya guyyaa, fayyaa, ykn qaama namichaa jijjiiramu jijjiiramuu danda’a.

Namoota tokkoo ol gargaaruu danda’an tarreessi. Ogeessi gargaaraa tokko hojii irratti, mana alaa irratti, ykn hatattama wal-fakkaatu keessa jiraachuu danda’a. Eenyu eenyu waliin quunnamu, eenyu geejjiba kennu, akkasumas eenyu namicha ilaaluu danda’u, karoorri yoo jijjiiramu, murteessi. Namoota hundaaf odeeffannoo barbaachisu kopii kenni.

Gargaarsa namicha yeroo guyyaa irraa kan dhabamsiisu ilaali. Yoo iddoo apartment keessa jiraatte, sagantaa guyyaa keessatti argamte, ykn gargaarsa mana keessaa argattan, akkaataan tajaajilli kun baqachuu, dhiʼaachuu dhabuu ykn cufamuu akkamitti akka ta’u gaafadhu. Eenyu maatii quunnamuu akka qabu, akkasumas gargaarsa namichaa akkamitti akka guutamu gaafadhu.

Odeeffannoo fi meeshaalee maal qopheessuu qabna?

Saanduqa xiqqaa baachuu salphaa ta’e qopheessi. Quunnamtii hatattamaa har’aa, tarree qorichaa, odeeffannoo fayyaa barbaachisu, chaarjara fooniiti, ayyaanii ykn gurri dhagaa yoo barbaachise, uffata bu’aa qabu, akkasumas meeshaa beekamaa qaba. Meeshaa mobility ykn communication namichi irratti hirkate dabali. Yeroo yeroodhaan meeshaaleen haaraa ta’uu isaanii mirkaneessi.

Galmeen barbaachisu bakka saffisaan argamuu dandeessu kaa’i, garuu odeeffannoo dhuunfaa eeggi. Namichi maal akka qoodamu, eenyuuf akka qoodamu gaafadhu. Gargaaraan maqaa namichaa, akkaataa itti wal-dubbatu, odeeffannoo quunnamtii barbaachisu, akkasumas odeeffannoo qorichaa barbaachisuu danda’a; galmee dhuunfaa hunda barbaachisu hin qabu.

Meeshaaleen namichi itti fayyadamu filannoo gaarii ta’u. Uffata, suuraa, kitaaba, ykn meeshaa xiqqaa beekamaa namichaaf gara meeshaalee haaraa caala gammachiisuu danda’a. Saanduqa namicha tokko baachuu ykn kaasuu danda’u ta’uu isaa mirkaneessi.

Barreeffama karoora keessatti maal ibsuu qabna?

Karoorri gabaabaan michoota gargaaraatti qoodamuu salphaa dha. Yoo namichi waliigale, kanneen armaan gadii galchi:

• Eenyu quunnamuu. Michoota jalqabaa fi duubaa, dhiyeessitoota kunuunsaa namichaa, akkasumas akkamitti namicha quunnamuu danda’an tarreessi. Yoo mana keessan jijjiirame, eenyu kanneen biroo haaraan beeksisu akka ta’e ibsi.
• Akkamitti wal-dubbachuu. Maqaa namichi jaalatu, akkaataa odeeffannoo isaa hubatu, jechoota ykn aadaa isaan qabaniif amanamaa ta’uu danda’an galmeessi.
• Akkamitti imaluu. Filannoo geejjibaa, meeshaa mobility ykn communication namichi irratti hirkate galmeessi. Dura hatattama dura dhiyeessaa ykn waajjira hatattamaa naannoo gorsa bakka argamu gaafadhu.
• Waan barbaachisu eessa akka argamu. Saanduqa fi tarree qorichaa eessa akka kuufamu galmeessi. Galmeen dhuunfaa iccitii eegi, akkasumas gargaaraa tokko tokko odeeffannoo barbaachisu qofa qoodi.
• Tajaajilli maal godha. Namichi mana alaa tajaajila argatu yoo jiraate, quunnamaa maqaa galmeessi, akkasumas karoora hatattamaa tajaajilicha irratti argamu.

Gargaaraan karoora sana akka beeku, akkasumas akka itti fayyadamu mirkaneessi. Karoora gosa kaagitii ibsi yoo humni ykn quunnamtiin dhabame, garuu kaagitii amanamaa qabaachuun iccitii dhiisuu hin qabu.

Sochii eessaa dhaabbachuu ykn baqachuu irratti maal beekuu qabna?

Qajeelfamni hatattamaa naannoo eessa akka maxxanfamu, akkasumas akkamitti akka mana keessa akka ga’u beeki. Yoo ajajni baqachuu ta’e, bakka deemtan, akkasumas akkamitti namichi achi akka ga’u murteessi. Yoo namichi konkolaataa ykn ergama, oksijiinii ykn meeshaa biroo fayyadamu, akka geejjibni meeshaa sana geejjisu, akkasumas meeshaalee gargaaraa barbaachisan gaafadhu.

Karoorri dhaabbachuu ykn baqachuu murtoo waliigalaa hin qabu. Hatattamaan, barbaachisummaan namichaa, akkasumas ajajni ogeessota naannoo hunda irratti hirmaatu. Waa’ee hatattama addaa tokko murteessuu irratti kitaaba qajeelfama kanaan hin hirkatin. Yoo ajajni baqachuu ta’e, kaayyoo tajaajila hatattamaa naannoo ol-aanaa ta’uu danda’a.

Yoo manni kunuunsaa ykn sagantaan guyyaa keessa jiraate, karoora hatattamaa barreeffamaa isaa gaafadhu. Namichi kunuunsa eenyu irra jiru, maatiin yeroo akkamitti odeeffannoo argatu, akkasumas geejjibi yoo jijjiirame ykn gaafa baqatan maal ta’u beeki. Qajeelfama keenya mana nageenyaa hatattamaa mana keessaa fi alatti argaman ibsa.

Namicha hatattamaa keessatti akkamitti deeggaruu?

Yoo nagaa taʼe, namicha bira jiraadhu. Waan ta’aa jiru jechoota gabaabaa, tasgabbii ta’aniin ibsi, yoo barbaachise deebisi. Yoo danda’amu aadaa guyyaa tursi, akkasumas deebi’aa namicha akkamitti akka waamamu, akkasumas maal akka wal-dubbachuuf akka gargaaru gaafadhu.

Yoo namichi rakkate, sagalee yoo ta’e xiqqeessi, namoota wal-dubbatan xiqqeessi. Yoo nagaa taʼe meeshaa beekamaa kennî. Dhiphina jala jiraatan wal-falmuu ykn ibsa dheeraa hin kennin. Ajaja hojjettootaa hatattamaa ykn hojjettoota kunuunsaa hordofi.

Yoo namichi jijjiirama haaraa, dhaadhaa, yookaan fayyaa keessatti qabaate, hojjettoota fayyaa beeksisi. Gorsi NHS dagaagumni saffisaa gargaarsa fayyaa ariifataa akka barbaadu ibsa. Jijjiirama haaraa ykn hamaa dementia irratti kan jiru jechuu hin yaadin.

Karoora akkamitti gargaaraa taʼuu danda’a?

Galmee quunnamtii, odeeffannoo qorichaa fi meeshaalee ilaali yoo karoorri kunuunsaa jijjiiramu. Yeroo meeshaalee ilaali, karoora boodaa mana jijjiiramu ykn barbaachisummaan mobility haaraan dhufu irratti haaromsi. Namichi karoorri hanga ammaatti isaa fudhatamaa ta’ee fi eenyu akka hirmaatu barbaadu gaafadhu.

Kunuunsitoonnis deeggarsa barbaadu. Qajeelfama ofkunuunsa kunuunsitootaa akka namoonni kanneen biroo deeggarsa qooddatan gorsa. Karoora salphaa gargaaraa muraasa amanamoo qabu, tarree dheeraa namni tokko hin ilaalle irra fayyadamuu salphaa ta’uu danda’a.

Kaayyoon karoora kanaa namicha hatattamaa keessatti jabaa fi nagaa tasgabbaa’aa taasisuu dha. Ajaja hatattamaa naannoo hordofi, namicha hirmaachisi, akkasumas gaaffilee namichaaf barbaachisan irratti ogeessota ogummaa qabanii gaafadhu.