Kunuunsa Afaanii fi Ilkaanii Nama Dementia Qabuuf

Kunuunsi afaanii dhuunfaa dha. Namni dementia waliin jiraatu tarree beekamaa yaaduu dagachuu, burushii fayyadamuun dadhabbii fiduu, ykn namni biraan gargaarsa yeroo dabalu of-tuulaa dhabuu danda’a. Tarree sana nagaan fi kabajaan eegi. Namichi wanta danda’u fi barbaadu hunda akka hojjetu kenni.

Qajeelfama kunuunsa ilkaanii Alzheimer’s Association fi gorsa kunuunsa ilkaanii Dementia Australia tarree beekamaa, qajeelfama gabaabaa fi gargaarsa doktara ilkaanii yeroo rakkinni uumamu akka fayyadamtu gorsu. Fuldura kana odeeffannoo waliigalaa qofa; gorsa ilkaanii ykn karoora kunuunsaa namicha tokkoof hin taane.

Kunuunsa afaanii guyyaa guyyaa akkamiin beekamaa godhuu danda’a?

Yeroo fi bakka namichi yeroo hunda fayyadamu, yoo hanga ammaatti hojjetu, fayyadami. Burushii ilkaanii, shampuu ilkaanii fi yaaxxii namichi eegu irratti kaa’i. Dura wanta hojjettan ibsi, booda mallattoo tokko yeroo tokkoon kenni. “Burushii fudhadhu” jechuun qajeelfama dheeraa tokko caalaa hordofuun salphaa dha.

Namichi tarkaanfii tokkoo tokkoo hojjechuuf yeroo kenni. Yoo ofumaan ilkaan qulqulleessuu danda’e, akka hojjetu kenni. Yoo yaadachiisuun gahaa ta’e, gargaarsa dabalataa kennuu dura eegi. Namoonni tokko tokko bakka dibii irratti taa’uu ykn burushii qabiyyee harkaan nagaan qabachuu danda’an fayyadamuun salphaa argatu. Burushiin yeroo hunda fayyadamtu rakkisaa yoo ta’e, filannoo ilkaanii doktara ilkaanii gaafadhu.

Qulqullessuu qorannoo ykn falmii godhuu hin qabnu. Yoo namichi diduu, of-fageessuu ykn dhiphachuu yoo ta’e, dhaabi. Yeroo booda irra deebi’ii yaali, haala jijjiiri ykn doktara ilkaanii gorsa gaafadhu. Burushii afaan namichaa keessa dirqisiisuu ykn hojii xumuruuf akka hin tuqin.

Yoo akkaataan dura hojjechaa ture rakkisaa ta’e, tarkaanfii kamtu rakkisaa akka ta’e ilaali. Namichi burushii maal akka hojjetu hin beekne, shampuu haaraa hin jaallatu, dadhabuu ykn dhukkubbii afaanii qabaachuu danda’a. Kunneen carraa malee, murtii fayyaa miti. Yeroo rakkinni itti uumamu irratti yaadannoo gabaabaa doktara ilkaanii tarkaanfii itti aanu akka mari’atan gargaara. Hanga qaamni tokko tokko akka namichi filatu ifa ta’uuf, tokkoo tokkoon jijjiiri.

Icciitii eegee gargaarsa akkamiin kennuu danda’a?

Gargaarsa dura gaafadhu, namichi yeroo darbe gargaarsa argate illee. Maal akka hojjettan itti himi, deebii isaanii eeggadhu. Yoo waliigalan, balbala cufi, uffata eeguuf dhaabbata fayyadami, bakka barbaachisu qofa banadhu. Namni gargaaruu namicha nagaa godhu tokko waliigaluu.

Yoo namichi gargaarsa harkaa barbaachise, tarkaanfii tokko-tokkoo dura ibsi, yoo mul’ata dhiphinaa agarsiise dhaabi. Doktara ilkaanii namichaaf barbaachisu tarree nagaa agarsiisuu danda’a. Qajeelfama qaamaa of-danda’uun hin godhin, ogeessa ogummaa malee wanta hin baratin fayyadamuu hin yaalin.

Waa’ee ilkaan-cufaa maal beekuu qabna?

Ilkaan-cufaa namichaa iddoo isaa beekamaa, ifatti mallattoo qabu keessa kuusi. Doktara ilkaanii akkaataa itti qulqulleeffamu fi kuufamu, yoo namichi nagaa hin taane fiitiinsi isaa ilaalamu gaafadhu. Yoo ilkaan-cufaan bakka kunuunsaatti yaatu, kuusaa isaa mallattoo qabsiisi, akka hojjettoonni isa beekan.

Yoo namichi dhiphate ykn dhukkubbii qabu, ilkaan-cufaa afaan namichaa keessa hin dirqisiisin. Ilkaan-cufaan yoo gadi bu’e ykn dhukkubsatu, nyaachuu rakkisaa taasisuu danda’a; maal gochuu akka qabdan doktara ilkaanii gaafadhu. Qajeelfama nyaataa nyaata nagaa ta’e qopheessuu fi yoom rakkinni nyaachuu gorsa ogeessa barbaadu ibsa.

Daawwannaa ilkaanii akkamiin qopheessuu dandeenya?

Yeroo namichi yeroo hunda boqotu irratti beeksisi. Yoo namichi waliigale, yeroo dura mana ilkaanii beeksisi namichi yeroo dabalataa, ibsa nagaa ta’e, ykn gargaarsa namicha amanu barbaachisuu danda’a. Tarree qorichaa yeroo ammaa fi yaada gabaabaa wanta rakkisaa ta’e, akka burushii qulqulleessuu, nyaachuu ykn ilkaan-cufaa uffachuu, fidi.

Garee ilkaanii akka tarkaanfii tokko-tokkoon wanta ta’u ibsuuf gaafadhu. Namicha waliin hiriyyaa beekamaa tokko namicha nagaa godhuu danda’a, garuu namichi haasa’ichaa fi murtiiwwan keessatti hirmaachuu qaba. Yoo gara mana ilkaanii idilii deemuun rakkisaa ta’e, doktara ilkaanii naannoo keessanitti filannoo daawwannaa argamuu danda’u gaafadhu.

Gargaartonni biroo tarree wal-fakkaatu akkamiin eeguu danda’u?

Yoo maatii, hojjetaa mana keessa kunuunsaa ykn hojjetaa mana kunuunsaa gargaaruu, namicha waliin tarree isa gammachiisu murteessi. Yeroo danda’ame iddoo beekamaa fi mallattoo gabaabaa tokkoo fayyadami. Namichi nama tokko yeroo hunda gargaaruu barbaadu moo gaafadhu.

Yoo namichi waliigale, odeeffannoo gargaaraa itti aanu gargaaruu danda’u qofa qoodi: yeroo filatame, wanta ofumaan hojjechuu danda’u, tarkaanfii rakkisaa ta’e fi yeroo gargaarsi akka dhaabbatu barbaadan. Yaadannoo barreeffame icciitii eegi, akkaataa mana kunuunsaa adeemsa beekamaa hordofi. Tarreen barreeffame qajeelfama malee, namichi yoo diide akka itti fufan hin kennu. Filannoon jijjiiramuu danda’a, kanaaf deebi’ii gaafadhu, akkuma barbaachisu geeddari. Akkaataaleen hedduun rakkisaa yoo ta’an, waan argitan garee ilkaanii ibsi, gorsa namicha sanaaf gaafadhu.

Mallattoo maal doktara ilkaanii irratti dhiyeessuu qabna?

Dhukkubbii afaanii yeroo hunda ibsuun salphaa miti. Fuula cuqaasuu, burushii qulqulleessuu didu, jijjiirama nyaachuu ykn halkan rafuu dhiphachuun ilaalchisa ta’u danda’u, garuu rakkina ilkaanii mirkaneessuu hin danda’an. Waan argitan fi yeroo jalqabe doktara ilkaanii himi. Doktarri ilkaanii dhukkubbii, dhukkubbii dhiigaa, kufuu ilkaanii ykn ilkaan-cufaa yeroo ammaa hin mijanne ilaaluu danda’a.

Yoo namichi rakkina nyaachuu ykn cabsuu haaraa qabaate, ogeessa fayyaa ykn doktara ilkaanii isaa quunnamaa. Qajeelfama sadarkaa waliigalaa irratti hundaa’uun, bifa nyaataa, dhugaa qulqulleessuu ykn tarkaanfii cabsuu hin jijjiirin. Dhukkubbii cimaa, fiinxee, dhiigaa ykn rakkina fayyaa hatattamaa biraa gargaarsa hatattamaa barbaadi.

Kaayyoon sagantaa namichi fudhatu, gargaarsa xiqqaa barbaachisu dha. Yaadachiisa beekamaa, bakka mijataa ykn yeroo booda yaaluun ni gahuu danda’a. Rakkinni itti fufe yoo ta’e, doktara ilkaanii deeggarsi namichaaf eessa akka ta’u gaafadhu.