ምፍላጥ ሕማም ኣብ ሰብ ዝተመርመረ ዴመንሺያ

ሰባት ዝነብሩ ብዴመንሺያ ንሕማም ብግልጺ ክገልጹ ኣይከኣሉን እንተ ኮነ ይስምዖም። ሰብ ብዝተፈላለየ ቃላትን ኢድን ኣገባባትን ባህርያ ብምቕያር ኣየናይ ጸገም ከም ዘሎ ክገልጽ ይኽእል። ሓላዊ ክፈልጥን ክካፍልን ይኽእል፤ ግና ምኽንያት ብገዛእ ርእሱ ክፈትሽ የብሉን።

ምኽሪ Dementia Australia ብዛዕባ ሕማም ብቐጥታ ምሕታትን ሕማም እንተ ተጠርጢሩ ምርመራ ሓኪም ምልላይን ይመክር። Alzheimer’s Association ድማ ይገልጽ ኣካላዊ ምሕላው ንለውጢ ባህርያ ክሳተፍ ይኽእል። እዚ መምርሒ ሓበሬታ ጠቅላላ እዩ፤ ግምገማ ሕማም ወይ መደብ ሕክምና ኣይኮነን።

ሰብ ብዘይ ምባል ሕማም ክህልዎ ይኽእል ድዩ?

ይኽእል። ሰብ ንዝሓምም ብቃላት ክገልጾ ዘይኽእል እንተ ኮነ ሕማም ንሓቂ እዩ። ንሓደ ኣካል ዝምልከት ሕቶ ክርዳእ ይኽእል፤ ወይ ኣየናይ ግዜ ወይ ብኸመይ ከም ዝሓምም ንሰብ ክነግር ይጸግሞ ይኽእል። ዝኾነ ዝበለ ሰብ ዘይምባሉ ድማ ዝተሓጎሰ ማለት ኣይኮነን።

ብሓደ ጸጥታዊ ግዜ ብቃላት ዝፈልጦም ሕተት። “ሕማም ኣለካ ድዩ?” ወይ “እዚ ይሓምምካ ድዩ?” ዝኣመሰለ ሕቶ ካብ ዝነጸረ ዘረባ ቀሊል ክኸውን ይኽእል። ገለ ሰባት “ዝሓምም” ወይ “ዘይምቹ” ዝብሉ ቃላት ይፈልጡ። ንምምላስ ግዜ ሃብ፡ ምላሾም ብዘይ ምፈታንን ምቕዓትን ተቐበል።

ሕቶ ሓደ ቀሊል ሕቶ ሕተት፡ ድሕሪኡ ደው በል። ሰብ ብኣይኑ፡ ብኢዱ ወይ ብዝፈልጦ ሓረግ ኣብ ክንዲ ብስም ኣካል ክምልስ ይኽእል። ቅልጡፍ ሕቶታት ወይ ናብ “ኢወ” ዝመርሕ ሕቶ ኣይትሕተት። ኣይ ኢሉ እንተ ኮነ ግና ለውጢ ኣስተውዒልካ፡ ኣብ ምክራክ መፍትሒ ሕማም ኣይኮነን ምስ ሙያዊ ጥዕና ኣካፍል።

እንታይ ለውጢ ምስተዓዘብካ ክኸውን ይኽእል?

ካብ ልማድ ሰብ ገጽን ንቕንቅሳን ዕለታዊ መደብን ርኣይ። ገጹ ክዓዊ፡ ክሓምም፡ ክብከይ፡ ክቃውም፡ ከምኡ’ውን ክፍሊ ኣካሉ ክሕሉ፡ ኣኽሊሉ ክንቀሳቐስ፡ ድቃሱ ክቕየር፡ ወይ ፍትፍቲ ምብላዕ ክፈትሕ ይኽእል። ብዝለዓለ ክኽፍኣ ወይ ክጽዋር ድማ ይኽእል።

ቀጥታ ከም ሕማም ዝነበረ ዝርድእ ዝዋሃብ ብዙሕ ምልክታት የለን። ለውጢ ብዙሕ ምኽንያት ክህልዎ ይኽእል። ንመበል ሰብ ዘይምብላዕ ምኽንያቱ ከምብላዕ ጸገም ኣፍ ክኸውን ይኽእል፤ ካልእ ምኽንያት ክህልዎ ይኽእል። ዝረኣኻዮ ምስ ሓኪም ወይ ነርስ ኣካፍል፡ ምኽንያቱ ድማ ንሙያዊ ግምገማ ይሓቶ።

ዝረኣኻዮ ብኸመይ ክገልጽ?

ንለውጢ ዘብርህ ሓበሬታ ጽሓፍ። እንታይ ከም ዝተፈጸመ፡ መዓስ ከም ዝጀመረ፡ ድግግሞሽኡን ኣብኡ ግዜ እንታይ ይካየድ ከም ዝነበረ ጽሓፍ። ንኣብነት ሰብ ምስ ቆመ ዝጭመቕ እንተ ኮነ፡ ዝለመዶ ስራሕ ዘይገብር እንተ ኮነ፡ ወይ ካብ ዝለመዶ ዝንሱ እንተ ኮነ ግለጽ። ቃላቱን ኣገባብ ኢድን ሰብ ብዝቀረበ ኣገባብ ጽሓፍ።

ለውጢ ብዝለመዶ መደቡ ኣነጻጽሮ እምበር ብመደብ ካልእ ሰብ ኣይኮነን። ዝጸጥዑ ሰባት ሕማም እንተ ኣጋጠሞም ኣይጓዩን ይኽእሉ፤ ካልእ ድማ ብምንቅናቕ ወይ ብዝዛረብ ዝበዝሕ ሕማሞም ይገልጽ ይኽእል። ንሕማም ቁጽሪ ምውሳድ ወይ ባህርያ ሓደ ምኽንያት ኣለዎ ምባል ኣይትግበር። ዓላማ ንሙያዊ ጥዕና ጠቃሚ ዝኾነ ምልክት ምሃብ እዩ።

ሰብ እንተ ተሰማማዕ፡ ዝረኣኻዮ ምስ ስድራቤት፡ ነርስ ወይ ሓኪም ብክንክኑ ዝተኻእተ ኣካፍል። ሓበሬታ ብውልቃዊ ዕቀብ፡ ንሰብ ክንክን ዝሕግዝ ጥራይ ኣካፍል። መምርሒ ሆስፒታል ብዛዕባ ምክፋል ምርጫታት ግንኙነት ምስ ሰራሕተኛታት ሆስፒታል ተወሳኺ ሓበሬታ ኣለዎ።

ሰብ ሕማም ክህልዎ ይኽእል ኢለ እንተ ኣሰብኩ እንታይ ክገብር?

ምስ ሙያዊ ጥዕና ተራኸብ፡ ዝተፈጥረ ለውጢ ንሓኪም ግለጾ። ሕማም ብዙሕ ምኽንያታት ክህልዎ ይኽእል፤ ንኣብነት ቀደምቲ ጉድኣት፡ ዓንቃርቶ፡ ጸገም ጥርሲ፡ ኣብላዕታዊ ሕማም፡ ኣንጻር ምዕቃል ወይ ብሓደ ቦታ ምቐማጥ ምፍጣር ክኸውን ይኽእል። ሓኪም ጥዕና ሰብ ክፈትሽን ዝሰማማዕ ግምገማ ወይ ሕክምና ክውስን ይኽእል።

ኣብ ድሕረ-ገጽ ተመርኮስካ መድሃኒት ሕማም ኣይትጅምር፡ መጠን ኣይትቕይር፡ ወይ ካልእ መድሃኒት ኣይትቁም። ገለ መድሃኒት ምስ ካልኦም ክሓብር ወይ ንገለ ፍሉይ ኩነታት ጥዕና ኣደገኛ ክኸውን ይኽእል። መደብ ክንክን ሰብ ተኸተል፡ ዝኾነ ዘይግልጽ እንተ ኮነ ንሓኪም ወይ ፋርማሲስት ሕተት።

ንሕማም ኣብ ዝጽበ ግዜ ጸቕጢ ቅልጡፍ ክትቕንስ ትኽእል። ሰብ ዝምቾ እንተ ኮነ ክሕተት፡ ክዓርፍ ፍቀድ፡ ዘሕምም ንቕንቅሳ ወይ ስራሕ ኣይትጽውዖ። ሙቐት፡ በረዶ፡ ማሳጅ ወይ ካልእ ሕክምና ድሕነቱ ዘይፍለጥ እንተ ኮነ ቅድሚ ምጥቃምካ ምስ ሙያዊ ጥዕና ተዘራረብ።

ለውጢ ባህርያ ብካልእ ነገር ክኸውን ይኽእል ድዩ?

ይኽእል። ሕማም ሓደ ካብ ምኽንያታት ጸቕጢ እዩ፡ ግና ለውጢታት ድኻም፡ ዝጸግም ኩነታት፡ ጥማት፡ ምሕላው፡ ጽላል መድሃኒት ወይ ካልእ ጸገም ጥዕና ክኸውን ይኽእል። ዝቐደመ ነገር ርኣይ፡ ኣብ ቀጻሊ እንተ ኮነ ድማ ብቐጻሊ ጥራይ ኣይትሓስብ፤ ዘይሙያዊ ምኽንያት ብገዛእ ርእስካ ኣይትፈልጦ።

ሰብ ብድንገት ዝበዝሐ ግርጭ ወይ ካብ ልምዱ ዝፈለየ እንተ ኮነ ብቕልጡፍ ንሙያዊ ጥዕና ንገሮ። ምኽሪ NHS ብዛዕባ ድንገታዊ ግርጭ ቅልጡፍ ሕክምና ይድሊ። ኣብ ዝነብርሉ ቦታ ድንገተኛ ኣገልግሎት ወይ ቅልጡፍ ክንክን ኣገባብ ተጠቐም።

ለውጢ ብቐስነት እንተ ኮነ ወይ ብተደጋጋሚ እንተ ተመልሰ ቀጠሮ ሓኪም ሓዝ፡ ዝተዓዘብካ ኣስደር። መምርሒ ቅድመ ምድላው ቀጠሮ ሓኪም ሕቶታትን ለውጥታትን ብቐሊሉ ንምዝርዛር መንገዲ ኣለዎ።

ተሓጋዚ ብኸመይ ብዝተኸብረ ኣገባብ ክምልሱ ይኽእሉ?

ቅድሚ ምሕጋዝ እንታይ ክትገብር ምዃንካ ንሰብ ንገሮ። ቅድሚ ምልላይ ወይ ክዳን ምውጋድ ፍቓድ ሕተት። ሓደ ቀሊል ምርጫ ሃብ፡ ከም ሕጂ ምዕራፍ ወይ ኣብ ካልእ ቦታ ምቐማጥ፡ ንምምላስ ድማ ግዜ ሃብ። ኣይ ኢሉ እንተ ኮነ ደው በል፡ ንካልእ ኣገባብ ምስ ሙያዊ ጥዕና ሕተት።

ሰብ ንቃላቱን ዝመርጾ ዓይነት ሓገዝ ሕተት። ብፍቓዱ ሓበሬታ ጠቃሚ ንካልኦም ዝኣመንዎም ሓጋዚ ኣካፍል፡ ሰብ ንዝኣመስል ነገር ደጋጊሙ ክገልጽ ኣየድልዮን። ብሰብ ዘይብሉ ከም ዘይኮነ ኣይትዛረብ።

ብዙሕ ሰባት ዝሓግዙ ቅድሚ ዝግበር ነገር ንሰብ ይሕተቱ። ሓበሬታ ዝሕተቱ ኣብ ክንዲ ምውሳን ሓጋዚ ዝሓግዙሉ ጥራይ ኣካፍሉ።

ሰብ ዝፈቶ ቃላት ወይ ዓይነት ሓገዝ እንተ ሓተቱ ብዝብሉ ተጠቐሙ። ብሓጺር ዝዓቐነ ዘረባ ብክብሪ ሓገዝ ሃብ። ንሰብ ዝነግሮ ዝኣክል ኣይትደጋግሞ።

ሰብ ብዝተፈላለዩ ሓጋዚ ምስ ዝሕገዝ፡ ዝመረጾም ጥራይ ኣካፍሎም። ዝለዓለ ውሳነ ናይ ሰብ ክኸውን ኣለዎ።

ካብ ዝኸበደ ጉዳይ ምስ ዝውጽእ፡ ንሓኪም ወይ ንዝኣመነ ሰብ ጥራይ ኣካፍል። ኣብ ዝኾነ ኩነታት ሰብ ዝነግሮ ሓበሬታ ብቐሊሉ ክሓልፍ የብሉን።

ብሓጺሩ፡ ሕማም ብጥንቃቐ ዝሕተትን ለውጢ ዝከታተልን ንሙያዊ ምኽሪ ዝረኽብን ሰብ ከም ዝስማዕ ይሕግዝ።