Kutambua Maumivu kwa Mtu Mwenye Demensia

Watu wanaoishi na demensia wanahisi maumivu hata wasipoweza kuyaeleza vizuri. Mtu anaweza kutumia maneno tofauti, ishara au mabadiliko ya tabia kuonyesha kwamba kuna kitu si sawa. Mlezi anaweza kuona na kushiriki mabadiliko hayo, lakini hapaswi kutambua chanzo peke yake.

Mwongozo wa Dementia Australia kuhusu maumivu unapendekeza kuuliza moja kwa moja na kutafuta tathmini ya daktari maumivu yanaposhukiwa. Alzheimer’s Association pia inabainisha kwamba usumbufu wa mwili unaweza kuchangia mabadiliko ya tabia. Mwongozo huu ni taarifa za jumla, si tathmini ya maumivu wala mpango wa matibabu.

Je, mtu mwenye demensia anaweza kuhisi maumivu bila kusema?

Ndiyo. Maumivu bado ni halisi hata mtu asipopata maneno ya kuyaeleza. Anaweza asielewe swali kuhusu sehemu fulani ya mwili, au akawa na shida ya kusema ni lini au vipi kinauma. Usidhani kwamba kimya kinamaanisha mtu yuko sawa.

Uliza kwa utulivu, kwa maneno anayoyajua. “Unauma?” au “Hii inauma?” inaweza kuwa rahisi zaidi kuliko maelezo marefu. Baadhi ya watu hutambua maneno kama “kuuma,” “kutojisikia vizuri” au “kuumia.” Mpe muda wa kujibu na ukubali jibu lake bila kumjaribu au kumsahihisha.

Uliza swali moja kisha simama. Mtu anaweza kuonyesha kwa kidole, ishara au neno analolijua badala ya kutaja sehemu ya mwili. Epuka maswali ya haraka au yanayomwelekeza aseme ndiyo. Akisema hapana lakini umeona mabadiliko, shiriki mabadiliko hayo na mtaalamu wa afya badala ya kubishana kuhusu kama maumivu yapo.

Ni mabadiliko gani yanafaa kuangaliwa?

Angalia mabadiliko kutoka sura ya uso, mwendo na utaratibu wa kawaida wa mtu. Anaweza kukunja uso, kulia, kuguna, kulinda sehemu fulani ya mwili, kusogea kidogo, kulala tofauti au kupoteza hamu ya chakula. Anaweza pia kuwa kimya kupita kiasi, kukasirika au kutotulia.

Hakuna dalili hizi inayothibitisha kwamba mtu ana maumivu. Zinaweza kuwa na sababu nyingi. Mabadiliko kama kukataa mlo yanaweza kuhusiana na maumivu ya mdomo, lakini yanaweza pia kuwa na maelezo mengine. Shiriki unachokiona na daktari au muuguzi, na waache wachunguze chanzo.

Ninawezaje kueleza nilichokiona?

Andika ukweli wachache wa kusaidia kueleza mabadiliko. Eleza kilichotokea, kilianza lini, mara ngapi unakiona na kilichokuwa kikiendelea wakati huo. Kwa mfano, taja kama mtu anakunja uso akisimama, anaepuka shughuli anayoipenda au anakula kidogo kuliko kawaida. Jumuisha maneno au ishara za mtu mwenyewe.

Linganisha mabadiliko na mtindo wa kawaida wa mtu, si wa mtu mwingine. Mtu mtulivu huenda asipige kelele anapouma; mwingine anaweza kuonyesha usumbufu kwa kusogea au kuzungumza zaidi. Epuka kutengeneza alama ya maumivu au kuamua kwamba tabia ina sababu moja. Lengo ni kumpa mtaalamu wa afya taarifa zinazosaidia.

Ikiwa mtu amekubali, shiriki maelezo na mwanafamilia, muuguzi au daktari anayehusika na huduma yake. Weka taarifa hizo za faragha na shiriki tu kile kinachomsaidia mtu apate huduma. Mwongozo wetu wa kutembelea hospitali una taarifa zaidi kuhusu kushiriki mapendeleo ya mawasiliano na wafanyakazi wa hospitali.

Nifanye nini ikiwa nafikiri mtu ana maumivu?

Wasiliana na mtaalamu wa afya na ueleze kilichobadilika. Maumivu yanaweza kuwa na sababu nyingi, zikiwemo majeraha ya zamani, ugonjwa wa viungo, matatizo ya meno, maambukizi, kukosa choo au shinikizo kutokana na kukaa katika mkao mmoja. Mtaalamu wa kliniki anaweza kuangalia afya ya mtu na kuamua tathmini au matibabu yanayofaa.

Usianze dawa ya maumivu, usibadilishe kipimo wala kusimamisha dawa nyingine kwa kufuata tovuti. Dawa zingine zinaweza kuingiliana au kuwa hatari kwa mtu mwenye hali fulani za kiafya. Fuata mpango wa huduma wa mtu na uulize daktari aliyeandika dawa au mfamasia pale jambo halieleweki.

Unaweza pia kupunguza shinikizo la haraka wakati unatafuta ushauri. Uliza kitu gani kingekuwa cha starehe zaidi, mruhusu mtu apumzike na usisisitize harakati au shughuli inayoumiza. Kabla ya kutumia joto, barafu, masaji au tiba nyingine, angalia na mtaalamu wa afya kama ni salama ikiwa huna uhakika.

Je, mabadiliko ya tabia yanaweza kuwa na sababu nyingine?

Ndiyo. Maumivu ni sababu moja inayowezekana ya msongo, lakini mabadiliko yanaweza pia kuhusiana na uchovu, mazingira yanayochanganya, njaa, maambukizi, athari ya dawa au tatizo lingine la kiafya. Angalia kilichotokea kabla ya mabadiliko na kama yanajirudia, lakini usijaribu kubaini sababu ya kitabibu peke yako.

Ikiwa mtu ghafla amechanganyikiwa zaidi au ni tofauti sana na kawaida yake, mwambie mtaalamu wa afya mara moja. NHS inasema mchanganyiko wa ghafla unahitaji msaada wa haraka wa kitabibu. Tumia huduma za dharura za eneo lako au mchakato wa huduma ya dharura unaotumika unapoishi.

Ikiwa mabadiliko ni ya taratibu au yanarudi mara kwa mara, panga miadi ya daktari na lete maelezo yako. Mwongozo wa kuandaa ziara ya daktari una njia rahisi ya kuandika maswali na kueleza mabadiliko.

Wasaidizi wanawezaje kujibu kwa heshima?

Mwambie mtu unachotaka kufanya kabla ya kumsaidia. Uliza ruhusa kabla ya kumgusa au kumsogeza nguo. Mpe chaguo dogo, kama kupumzika sasa au kukaa sehemu nyingine, na mpe muda wa kujibu. Akikataa, simama na uulize mtaalamu wa afya mbinu nyingine.

Uliza mtu anapendelea maneno gani au msaada wa aina gani. Kwa idhini yake, shiriki taarifa muhimu na wasaidizi wengine wanaoaminika ili mtu asilazimike kueleza jambo lile lile tena na tena. Usizungumze kumhusu kana kwamba hayupo.

Maumivu mara nyingi ni vigumu kuyatambua kutoka nje. Kuuliza kwa upole, kuangalia mabadiliko na kupata ushauri wa kitaalamu kunaweza kumsaidia mtu asikilizwe bila kugeuza dalili kuwa utambuzi.