छोटो उत्तर
डिमेन्सिया भएका ज्येष्ठ नागरिकका लागि सजिला प्रश्नोत्तर परीक्षा जस्तो नभई गफ जस्तो लाग्दा राम्रो हुन्छ। धेरै अघि सिकेका कुरा सोध्नुहोस्, जस्तै पुराना गीत, उखान, चाडपर्व र दैनिक जीवन, र सधैँ दुई-तीन विकल्प दिनुहोस्। जवाफ आफैँ भनिदिनुहोस्, कसैलाई छुट्याएर नसोध्नुहोस्, अङ्क नराख्नुहोस्, र हरेक जवाफलाई कथा सुरु गर्ने बाटो बनाउनुहोस्। पछिल्ला चरणमा गलत जवाफ नहुने “यो कि त्यो” प्रश्न मिल्छन्।
- लामो समयदेखि चिनेका कुरा सोध्नुहोस्: गीत, उखान, चाडपर्व, खानेकुरा र वर्षौँ अघिको दैनिक जीवन।
- दुई-तीन विकल्प दिनुहोस् ताकि जवाफ सम्झनुपर्नेभन्दा चिन्न पुगे पुग्छ।
- जवाफ न्यानो भावमा भनेर अगाडि बढ्नुहोस्। कथा सुरु गर्ने जुनसुकै अनुमान राम्रो अनुमान हो।
- अङ्क छैन, टोली प्रतिस्पर्धा छैन, एक जनालाई नाम लिएर सोध्ने छैन। जवाफ पूरै कोठाबाट आउन दिनुहोस्।
- जवाफबीच छान्न गाह्रो भएपछि सही जवाफ नहुने “यो कि त्यो” प्रश्नमा जानुहोस्।
यो पानामा (9 खण्ड)
प्रश्नोत्तर हेरचाह गृह र दिवा कार्यक्रममा सबैभन्दा बढी माग हुने समूह गतिविधिमध्ये एक हो, र धेरै परिवारले भान्साको टेबलमा पनि खेल्छन्। अङ्क राखेर र एक जनाले जवाफ दिने गरी सामान्य तरिकाले चलाउँदा डिमेन्सिया भएको व्यक्तिलाई अप्ठ्यारोमा परेको जस्तो लाग्न सक्छ। सौम्य तरिकाले चलाउँदा यो कथा सुन्ने जीवन्त तरिका हुन्छ। तल विकल्प र हरेकसँग कुरा गर्ने बुँदासहित 50 वटा सजिला प्रश्न छन्, त्यसपछि सत्र कसरी चलाउने भन्ने कुरा छ।
यी प्रश्न नेपालका परिवारका लागि सोचेर राखिएका हुन्। आफ्नो ठाउँ, भाषा र व्यक्तिको जीवनअनुसार बदल्नुहोस्।
डिमेन्सिया भएको व्यक्तिका लागि प्रश्नोत्तर कसरी काम लाग्ने बनाउने?
धेरै पहिलेका कुरा चिन्ने र सम्झने बनाउनुहोस्, र हरेक जवाफलाई स्वागत गर्नुहोस्।
- टाढाको विगतबारे सोध्नुहोस्। Alzheimer’s Association का अनुसार अल्जाइमरको सबैभन्दा सामान्य सुरुको लक्षण भर्खर सिकेका जानकारी सम्झन गाह्रो हुनु हो। दशकौँ अघिका गीत, उखान र दैनिक जीवन प्रायः सजिलो आधार हुन्।
- सधैँ विकल्प दिनुहोस्। दुई-तीनबाट सही जवाफ छान्नु केही नभएबाट जवाफ निकाल्नुभन्दा धेरै सजिलो हुन्छ।
- प्रश्न ठूलो स्वरमा पढ्नुहोस् र ठूला अक्षरमा देखाउनुहोस्। सुन्न कम भएका व्यक्तिलाई ह्वाइटबोर्ड वा माथि उठाइएको ट्याब्लेटले मद्दत गर्छ।
- जवाफ खुलेर भनिदिनुहोस्। कसैलाई थाहा छैन भने न्यानो भावमा भनेर अगाडि बढ्नुहोस्। कहिल्यै “आऊ त, तपाईंलाई त थाहा छ” नभन्नुहोस्।
- अङ्क नराख्नुहोस्। न व्यक्तिलाई, न टेबललाई। मानिसले सङ्ख्या चाहे भने पूरै समूहको एउटै जोड राख्नुहोस्।
- कहिल्यै एक जनालाई नाम लिएर नसोध्नुहोस्। जवाफ जोसुकैबाट आउन दिनुहोस्। एक-एकको भेटमा सँगै जवाफ दिनुहोस्: “मलाई त बाँसुरी जस्तो लाग्छ। तपाईंलाई के लाग्छ?”
- कुराकानीको बुँदा प्रयोग गर्नुहोस्। जवाफ सुरुआत हो, अन्त्य होइन। कथा नै साँचो उद्देश्य हो।
- छोटो राख्नुहोस्। बीचबीचमा कथासहित दस प्रश्न पर्याप्त हुन्छन्।
National Institute on Aging ले मूल नियम सरल रूपमा राख्छ: झन्झट देखिएको छ कि हेर्नुहोस् र व्यक्तिले सफल भएको महसुस गरून् भन्ने निश्चित गर्नुहोस्। Alzheimer’s Foundation of America ले प्रश्नोत्तरलाई सुरुका चरणका गतिविधिमा गनेको छ। मध्यम चरणमा दुई विकल्पमै सीमित रहनुहोस् र कुराकानीका बुँदामा भर पर्नुहोस्। पछि तल दिइएका “यो कि त्यो” प्रश्नमा जानुहोस्।
सङ्गीत र मनोरञ्जनका प्रश्न
जवाफ गाढा अक्षर मा छ। यी व्यक्तिअनुसार मिलाउनुहोस्: एउटा क्षेत्रमा हुर्किएको व्यक्तिलाई अर्को क्षेत्रका गीत र बाजा फरक लाग्न सक्छन्।
| प्रश्न | विकल्प | कुराकानीका लागि |
|---|---|---|
| नेपालको राष्ट्रिय गानको सुरुको हरफ कुन हो? | सयौँ थुँगा फूलका, रेशम फिरिरी | तपाईंले यो गान कहाँ गाउनुभएको थियो? |
| कुन बाजा मुखले फुकेर बजाइन्छ? | बाँसुरी, मादल, सारङ्गी | तपाईंको परिवारमा कसैले बजाउँथे? |
| गन्धर्वहरूले परम्परागत रूपमा गीत गाउँदा कुन बाजा बजाउँथे? | सारङ्गी, तबला, पियानो | तपाईंले सारङ्गीको धुन कहाँ सुन्नुभयो? |
| मादल कसरी बजाइन्छ? | दुवैतिर हातले ठोकेर, मुखले फुकेर, तार तानेर | तपाईंको गाउँमा मादलको ताल कहिले सुनिन्थ्यो? |
| तिहारमा घर-घर गाइने गीतलाई के भनिन्छ? | देउसी-भैलो, लोकदोहोरी | तपाईं देउसी-भैलो खेल्न जानुहुन्थ्यो? |
| दोहोरी गीत कसरी गाइन्छ? | दुई पक्षले प्रश्न-उत्तर गर्दै, एक्लै चुपचाप, एकैसाथ एउटै पङ्क्ति | तपाईंले दोहोरी कहाँ सुन्नुभएको थियो? |
| पञ्चेबाजा कस्तो अवसरमा बजाइन्छ? | बिहे जस्ता शुभ कार्यमा, हरेक बिहान, शोकको बेला मात्र | तपाईंले कसको बिहेमा पञ्चेबाजा सुन्नुभयो? |
| तीजमा महिलाहरू प्रायः कुन रङको लुगा लगाउँछन्? | रातो, कालो, सेतो | तीजमा तपाईंको घरमा के हुन्थ्यो? |
| हावा भरेर कुञ्जी थिचेर बजाइने बाजा कुन हो? | हार्मोनियम, मादल, बाँसुरी | तपाईंको घरमा हार्मोनियम थियो? |
| पुरानो समयमा गीत र समाचार सुन्न घरमा के राखिन्थ्यो? | रेडियो, मोबाइल, ल्यापटप | तपाईंको घरमा रेडियो कहाँ राखिन्थ्यो? |
सङ्गीतबारे थप जान्न डिमेन्सियाका लागि सङ्गीतका गतिविधि हेर्नुहोस्।
दैनिक जीवनका प्रश्न
| प्रश्न | विकल्प | कुराकानीका लागि |
|---|---|---|
| फ्रिज हुनुअघि पानी चिसो राख्न घरमा प्रायः के प्रयोग हुन्थ्यो? | माटोको घैँटो, काठको सन्दुक, फलामको कराही | तपाईंको घरमा पानी कहाँ राखिन्थ्यो? |
| कसले घरदैलोमा ताजा दूध ल्याइदिन्थ्यो? | हुलाकी, दूधवाला, पत्रिकावाला | अरू के-के घरमा ल्याइन्थ्यो? |
| डायल भएको फोन कसरी लगाइन्थ्यो? | बटन थिचेर, डायल घुमाएर, बोलेर | तपाईंको घरको फोनबारे बताउनुहोस् |
| चिठी घरसम्म कसले ल्याउँथ्यो? | हुलाकी, माली, दूधवाला | तपाईंले कसको चिठीको पर्खाइ गर्नुहुन्थ्यो? |
| धान कुट्न कुन औजार प्रयोग हुन्थ्यो? | ढिकी, तराजु, छाता | धान कुट्दा को-को बस्थे? |
| अन्न पिस्न कुन औजार प्रयोग हुन्थ्यो? | डोको, जाँतो, तराजु | तपाईंको घरमा जाँतो चल्थ्यो? |
| डोको कुन कामका लागि प्रयोग हुन्छ? | पिठ्युँमा सामान बोकेर ढुवानी गर्न, पानी खान, कपडा सिउन | तपाईंले डोकोमा के बोक्नुभएको थियो? |
| एक रुपैयाँमा कति पैसा हुन्छ? | 10, 50, 100 | त्यो बेला एक रुपैयाँमा के-के आउँथ्यो? |
| गाउँमा खानेपानी लिन प्रायः कहाँ जाइन्थ्यो? | बजार, पँधेरो वा धारा, विद्यालय | पानी भर्न जाँदा को-को भेटिन्थे? |
| बिजुली नहुँदा घरमा उज्यालो गर्न के बालिन्थ्यो? | टुकी वा दियो, फ्यान, टिभी | अँध्यारो साँझमा के गरिन्थ्यो? |
चाडपर्व, प्रकृति र ठाउँ
| प्रश्न | विकल्प | कुराकानीका लागि |
|---|---|---|
| घरमा जमरा उमार्ने चाड कुन हो? | दशैँ, होली, तीज | दशैँमा तपाईंको घरमा सधैँ के हुन्थ्यो? |
| दीप बालेर देउसी-भैलो गाइने चाड कुन हो? | तिहार, दशैँ, होली | तिहारमा तपाईंको गाउँ वा टोलमा कस्तो हुन्थ्यो? |
| रङ र अबिरले मनाइने चाड कुन हो? | दशैँ, होली, तिहार | तपाईं हुर्किएको ठाउँमा होली कसरी मनाइन्थ्यो? |
| भाइटीका कसले कसलाई लगाउँछन्? | दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई, दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई, छिमेकीले छिमेकीलाई | तपाईंको परिवारमा भाइटीका कसरी हुन्थ्यो? |
| माघे सङ्क्रान्तिमा प्रायः के खाइन्छ? | तरुल, तरबुजा, पिज्जा | तपाईंको घरमा माघे सङ्क्रान्तिमा के पाक्थ्यो? |
| नेपालको राजधानी कुन हो? | पोखरा, काठमाडौँ, विराटनगर | तपाईं कहिले काठमाडौँ जानुभएको छ? |
| विश्वको सबैभन्दा अग्लो हिमाल कुन हो? | कञ्चनजङ्घा, सगरमाथा, धौलागिरि | तपाईंले हिमाल कहाँबाट देख्नुभयो? |
| लुम्बिनी कुन महापुरुषको जन्मस्थल हो? | गौतम बुद्ध, कुनै राजाको, कुनै कविको | तपाईं कहिले लुम्बिनी जानुभएको छ? |
| नेपालको राष्ट्रिय फूल कुन हो? | गुलाफ, लालीगुराँस, सयपत्री | तपाईंले गुराँस कहाँ फुलेको देख्नुभएको थियो? |
| नेपालको राष्ट्रिय चरा कुन हो? | डाँफे, काग, परेवा | तपाईंले कुन चराको आवाज सबैभन्दा मन पराउनुहुन्थ्यो? |
| नेपालको राष्ट्रिय झन्डा कस्तो आकारको छ? | चौकोस, गोलो, दुई त्रिकोण जोडिएको | तपाईंले झन्डा कहाँ फहराएको देख्नुभयो? |
| मौरीले के बनाउँछ? | दूध, मह, रेशम | मह रोटीमा कि दूधमा, कुन मन पर्छ? |
| गाईको बच्चालाई के भनिन्छ? | बछेडा, बाछो, पाठो | तपाईं कहिले गाईगोठ वा गाउँ नजिक बस्नुभएको थियो? |
| घामतिर फर्कन प्रसिद्ध अग्लो पहेँलो फूल कुन हो? | गुलाफ, सूर्यमुखी, सयपत्री | तपाईंको आँगन वा बगैँचामा के फुल्थ्यो? |
खाना र खेलकुदका प्रश्न
| प्रश्न | विकल्प | कुराकानीका लागि |
|---|---|---|
| किसमिस कुन फल सुकाएर बन्छ? | आलुबखडा, अङ्गुर, खजुर | खीरमा किसमिस हाल्नुहुन्थ्यो? |
| घिउ कुन चिजबाट बन्छ? | दूध, तोरी, मकै | तपाईंको परिवारमा घिउ को बनाउँथे? |
| दाल-भात-तरकारीसँग थालमा प्रायः के पनि हुन्छ? | अचार, आइसक्रिम, पिज्जा | तपाईंको घरमा कस्तो अचार पर्थ्यो? |
| गुन्द्रुक कुन चिजबाट बनाइन्छ? | सागपात, मासु, दूध | तपाईंको घरमा गुन्द्रुकको झोल बन्थ्यो? |
| सेल रोटी कस्तो आकारको हुन्छ? | गोलो घेरा जस्तो, चौकोस, त्रिकोण | सेल रोटी बनाउन को-को जम्मा हुन्थे? |
| फुटबल टोलीमा मैदानमा कति खेलाडी हुन्छन्? | 9, 11, 15 | तपाईं कुन टोलीका प्रशंसक हुनुहुन्थ्यो? |
| क्रिकेटको एक ओभरमा कति बल हुन्छन्? | 4, 6, 8 | तपाईंले कहिले गल्लीमा क्रिकेट खेल्नुभएको छ? |
| कुन खेलमा ब्याट र बल चाहिन्छ? | क्रिकेट, पौडी, दौड | तपाईं खेल हेर्न कहिले जानुभएको छ? |
| चेसको बोर्डमा कति कोठा हुन्छन्? | 32, 64, 100 | तपाईंले चेस वा क्यारम कहिल्यै खेल्नुभएको छ? |
| कुन खेलमा जालीमाथिबाट बल पठाइन्छ? | भलिबल, कुस्ती, दौड | तपाईंको गाउँ वा टोलमा के खेलिन्थ्यो? |
चिनेका उखान
उखान पूरा गर्नु धेरै पहिले सिकेको भाषामा भर पर्छ र प्रायः सजिलै हुन्छ। हाम्रो उखान पूरा गर्ने खेलमा थप धेरै उखान छन्, जसमा कुनै पनि अन्त्य देखाउन छोए पुग्छ। यहाँ नेपालीमा सामान्यतया प्रचलित केही उखान मात्र राखिएका छन्; आफ्नो क्षेत्रमा चलेका उखान थप्नुहोस्।
| उखान | विकल्प | कुराकानीका लागि |
|---|---|---|
| नाच्न नजान्ने आँगन … | टेढो, सानो, फराकिलो | तपाईंलाई यो उखान कसले भन्थ्यो? |
| एक हातले ताली … | बज्दैन, बज्छ | साथ मिलेर काम गरेको कुनै याद बताउनुहोस् |
| अन्धाको देशमा कानो … | राजा, मन्त्री, किसान | तपाईंले यो उखान कहिले सुन्नुभयो? |
| दाँत हुनेलाई चिउरा छैन, चिउरा हुनेलाई … | दाँत छैन, भोक छैन, पानी छैन | तपाईंलाई चिउरा मन पर्थ्यो? |
| खाने मुखलाई जुँगाले … | छेक्दैन, छेक्छ | तपाईंको घरमा खान्की को बनाउँथे? |
| बाँदरको हातमा … | नरिवल, तरबुजा, किताब | तपाईंले बाँदर कहाँ देख्नुभयो? |
गलत जवाफ नहुने “यो कि त्यो” प्रश्न
यी जुनसुकै चरणमा, पछिल्लो चरणमा पनि, मिल्छन्, किनकि सही जवाफ खोज्नुपर्ने केही छैन। सोध्नुहोस्, सुन्नुहोस्, र आफ्नो जवाफ पनि भन्नुहोस्।
- चिया कि कफी?
- पहाड कि तराई?
- कुकुर कि बिरालो?
- गर्मी कि जाडो?
- खीर कि सेल रोटी?
- नाच्ने कि हेर्ने?
- सूर्योदय कि सूर्यास्त?
- बरन्डा कि आँगन?
- रेडियो कि क्यासेट?
- भात कि रोटी?
- गुलाफ कि सयपत्री?
- पैदल यात्रा कि बस यात्रा?
तस्बिरसँग जोडिएका कुराकानीका सुझावका लागि हाम्रो प्रिन्ट गर्न मिल्ने Conversation cards प्रयास गर्नुहोस्।
हेरचाह गृह वा समूहमा प्रश्नोत्तर सत्र कसरी चलाउने?
- मानिसलाई देख्न र सुन्न सकिने गरी बसाल्नुहोस्। सुन्ने यन्त्र लगाएको, चस्मा लगाएको, टिभी बन्द।
- यसलाई गफ जस्तो चिनाउनुहोस्। “मसँग पुरानो जमानाबारे केही प्रश्न छन्, र मलाई लाग्छ तपाईंलाई मभन्दा बढी थाहा छ।”
- हरेक प्रश्न दुईपटक पढ्नुहोस् र विकल्प ठूलो गरी देखाउनुहोस्।
- कोठाको जुनसुकै कुनाबाट आएको जवाफलाई स्वागत गर्नुहोस्। राम्रा जवाफ दोहोर्याउनुहोस् ताकि सबैले सुनून्।
- सबैका लागि जवाफ भन्नुहोस्, अनि कुराकानीको बुँदा कोठालाई सोध्नुहोस्।
- ऊर्जा पछ्याउनुहोस्। एउटा प्रश्नले दस मिनेट कथा सुरु गर्छ भने गर्न दिनुहोस्।
- गीत वा “यो कि त्यो” चरणबाट टुङ्ग्याउनुहोस्, ताकि सबैले सजिलो कुरामा सत्र सिध्याऊन्।
तस्बिर बिङ्गो र सँगै गीत गाउने सहित अन्य समूह ढाँचाका लागि हेरचाह गृहका समूह गतिविधि हेर्नुहोस्।
योजना कहिले बदल्ने
कोही चिन्तित देखिए, चुप लागे वा एकपटकभन्दा बढी “मलाई थाहा छैन” भने सजिलो बनाउनुहोस्: दुई विकल्पमा झार्नुहोस्, सँगै जवाफ दिनुहोस्, वा “यो कि त्यो” प्रश्नमा जानुहोस्। समूह एउटै प्रश्नबारे दिउँसोभर कुरा गर्न चाहन्छ भने त्यो सफलता हो। उद्देश्य कहिल्यै सही जवाफ थिएन। यो राम्रो सङ्गतमा बिताएको समय थियो।
सामान्य प्रश्न
के प्रश्नोत्तर डिमेन्सिया भएका व्यक्तिका लागि राम्रो गतिविधि हो?
सौम्य तरिकाले चलाइए हुन सक्छ। Alzheimer's Foundation of America ले प्रश्नोत्तरलाई सुरुका चरणका गतिविधिमा गनेको छ। लामो समयदेखि चिनेका विषयमा प्रश्न राख्नुहोस्, विकल्प दिनुहोस्, कसैलाई अप्ठ्यारोमा नपार्नुहोस्, र जवाफलाई परीक्षा होइन, कुराकानीको प्रवेशद्वार ठान्नुहोस्।
डिमेन्सियाका लागि प्रश्नोत्तरमा कुन विषय सबैभन्दा राम्रो हुन्छ?
धेरै अघि सिकेका कुरा सामान्यतया सबैभन्दा राम्रो हुन्छन्: व्यक्तिको युवावस्थाका लोकप्रिय गीत र गायक, चिनेका उखान, चाडपर्व, खानेकुरा, खेलकुद, र दूध ल्याउने दूधवाला वा डायल फोन जस्ता दैनिक जीवन। हालका समाचार र त्यही सत्रमा अघि भनिएको कुरा सम्झनुपर्ने प्रश्न नराख्नुहोस्।
हेरचाह गृहमा कसैलाई लज्जित नपारी प्रश्नोत्तर कसरी चलाउने?
हरेक प्रश्न पूरै समूहलाई पढेर सुनाउनुहोस्, विकल्प देखाउनुहोस् वा भन्नुहोस्, र जो कोहीको जवाफलाई स्वागत गर्नुहोस्। व्यक्तिविशेषलाई नोलिनुहोस् र अङ्क नराख्नुहोस्। जे अनुमान गरिए पनि मुस्कानसहित जवाफ भन्नुहोस्, र “यहाँ कसले कहिले मेला गएको छ?” जस्तो थप प्रश्नले कथा निकाल्नुहोस्।
पछिल्ला चरणमा प्रश्नोत्तरको सट्टा के गर्न सकिन्छ?
गलत जवाफ नहुने “चिया कि कफी?” वा “पहाड कि तराई?” जस्ता प्रश्नमा जानुहोस्, र चिनेका उखान वा गीत सँगै पूरा गर्नुहोस्। तस्बिर हेरेर सँगै वर्णन गर्नु पनि राम्रो हुन्छ।
स्रोत
यो पानाले भर पर्ने संस्था र अध्ययनको लिङ्क हामी दिन्छौँ। पाना अपडेट गर्दा हरेक स्रोत जाँचिएको थियो।
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- What is Alzheimer's Disease? · Alzheimer's Association