Waa'ee Dementia Ijoollee Waliin Dubbachuu

Dementia namicha ijoolleen jaallatan jijjiiru yoo ta’e, ijoolleen ga’eessonni haasaa jalqabuun dura isa argachuu danda’u. Ijoolleen yaaddessuu, aaru, qaanessuu, of-irra hiriiruu ykn akkaataa itti hojjetan beekuu dhabuu danda’u. Ijoolleen fi maatiin hundi wal-fakkaatu miti. Odeeffannoo ifaa fi deeggarsa jabaa ijoolleen jijjiiramni maal akka ta’e akka hubatan gargaaruu danda’u, itti gaafatamummaa ga’eessotaa akka fudhatan hin dirqisiisin.

Qajeelfama Alzheimer’s Association waa’ee ijoollee waliin dubbachuu gaaffii dhugaadhaan ijoollee hubatan jechoota irratti deebisuu akka gorsu. Qajeelfama maatii Dementia Australia immoo haasa’a dhugaa, jajjabeessuu fi bakka ijoollummaa isaanii eeguu ni cimsa. Ideewwan kana jalqabaa tokko godhaa, sagantaa maatii hundaaf kan ta’e miti.

Haasa’a waa’ee dementia akkamiin jalqabuu?

Wanta ijoolleen argan yookaan gaaffii gaafatan irraa jalqabi. Akkas jechuu dandeessa: “Abbaa guddaa gaaffii deebisuu irra deebi’uu isaa argitan. Dhukkubbii dementia jedhamu qaba, kunis yaadannoo fi yaaduu isaa irratti dhiibbaa geessisa.” Maqaa dhukkubbii namichaa beekamu qofa fayyadami. Yoo maatiin hanga gorsi argamutti eeggachaa jiran, jijjiirama ibsi malee maqaa itti hin kennin.

Yeroo nagaa ta’e filadhu, kanaaf haasa’a irratti ta’uu dandeessu. Jechoota gabaabaa fayyadami, deebii ijoollee eeggadhu. Odeeffannoo hundaa tokkoon kennuu dirqama miti. Wanta hubatan gaafadhu, wanta itti aanu beekuu barbaadan ilaali. Ijoolleen xiqqoon fakkii kitaaba ykn fakkeenya salphaa fayyadamuun fayyadamu; ijoolleen guddaan odeeffannoo guddaa ykn yeroo ofumaan yaaduuf barbaadu.

Yoo namichi hirmaachuu barbaadee fi danda’e, namicha dementia qabu hirmaachisi. Odeeffannoo fayyaa dhuunfaa namichaa namoota biroo wajjin dura, fedhii namichaa ijoolleen wajjin mari’adhu. Ijooleen yeroo daawwatan, abbaa yookaan hiriyyaa amanamaa ta’e isaan bira akka jiru barbaadu ykn eegaluu fi taa’uu barbaadu danda’u.

Dementia ijoollee irratti maal jechuu qabna?

Qabxii ijoollee guyyaa keessaa irratti dhiibbaa qaban ibsi. Dementia dhukkuba namicha akka yaadu, yaaduu, ykn haasa’uu jijjiiru ta’e. Daddarbuu miti, ijooleen isa hin uumne. Alzheimer’s Association ijooleen yeroo maatiin rakkatan dementia qabachuuf ykn of-cunqursuuf sodaachuu akka danda’an ibsa. Sodaa sana kallattiidhaan deebisi.

Waan beektan fi waan hin beekne irratti dhugaa ta’i. Maatiin wanta argan, gargaarsa namichi argatu fi karoorri sirna ijoolleetti dhiibbaa geessisuu danda’u ibsuu dandeessa. Akka namichi fayya argatu, wanti hin jijjiiramne, ykn yeroo jijjiiramu beektu waadaa hin galchin. Deebii hin beeknes yoo ta’e, beekuu dhabuu kee himi, odeeffannoo amanamaa wajjin barbaaduuf waadaa gali.

Ijoolleen jechoota tokko deebii yeroo hedduu dhagaa’uu barbaachisu danda’u. Kun gosa ta’e. Ijoolleen gaaffii deebi’anii akka gaafatan iddoo kenni, wanta hubatan illee qormaata malee mirkaneessi. Yoo ijooleen maqaa dhukkubichaa jechoota biroo fayyadaman, dhaggeeffadhu, booda jechoota ifaa isaan fayyadamuu danda’an gara fuulduraa jajjabeeffadhu.

Gaaffii ulfaataa akkamiin deebisuu danda’a?

Yaada jala jiru irratti deebii kenni, booda deebii dhugaa ifaa ta’e gabaabaa kenni. Gabaabaan jedhi; odeeffannoo hin beeknu hin dabalin.

• “Ani nan qabachuu danda’aa?” Lakki jedhi: dementia daddarbuu miti. Ijooleen namicha sana yeroo hunda akka wal-argan itti himi.
• “Ani sana nan godhe?” Dhukkubbii waan isaan dubbatan ykn gochaan akka hin uumamne mirkaneessi.
• “Maaliif abbaan guddaa maqaa biraa naa waamu?” Dementia akkaataa maqaa yaadu jijjiiruu danda’u ibsi. Dogoggora ijoollee miti, isaan gaddisiisuuf hin godhu.
• “Anis dementia qabaachuu?” Waa’ee namicha tokkoo bu’uura hin tilmaamin. Haalli maatii gosa fi seenaa irratti hundaa’a. Yoo sodaan gosa dhaloota irraa dhufe qabaatte, doktara namichaa gaafadhu; ogeessi fuula jiinaa ni gargaaruu danda’a.
• “Ishiin fayyaa ni argattaa?” ykn “Ishiin ni duuttaa?” Bu’aa ykn yeroo waadaa hin galchin. Yoo maatiin hiriyyoota kunuunsaa jedhan, waan garee kunuunsaa jedhe ijoollee himi, booda yeroo deebi’anii waliin dubbatan ibsi.
• “Akka hin jaallanne?” Ijoollee ragaa akka kennan hin dirqisiisin. Hariiroon isaa barbaachisaa ta’uu isaa ibsi, yeroo ammaa wal-bira ta’uuf karaa salphaa ilaali.

Yeroo gaaffiin ulfaatu, booda dhaabuu ni danda’ama. Ijoollee yeroo deebi’anii akka dubbatan itti himi, booda hojjedhu. Dhugaa “Ammalee hin beeku” jedhu, abdachiisaa tokko qabu caalaa gargaara.

Akkamiin ijoollee gargaartummaa akka hin taane gargaaruu danda’a?

Walitti-dhufeenya filannoodhaan kenni. Ijooleenii fi namichi yoo barbaadan, muuziqaa beekamaa dhaggeeffachuu, suuraa ilaaluu, barreessuu, dubbisuu ykn hojii mana keessaa salphaa wal-bira hojjechuu danda’u. Qajeelfama yaadannoo fi qajeelfama muuziqaa yaadota qabu. Deebii namichaa fi ijoolleen irratti hordofi; dhaabuu, hojii jijjiiruu ykn yeroo biraa daawwachuu ni danda’ama.

Itti gaafatamummaa kunuunsaa fi nageenyaa ga’eessotaa irratti kuusi. Ijooleen nyaata xiqqaa dhiyeessuu ykn kitaaba fidu filachuu danda’u, garuu eegumsa, qorichaa, kunuunsa dhuunfaa, daawwannaa ykn hatattama irratti itti gaafatamummaa hin qaban. Daawwachuu, gargaaruu ykn dhiyeenya taa’uun ijoollee dirqama akka ta’e hin agarsiisin. Qajeelfama Dementia Australia daangessaa dargaggootaa kabajuu fi bakka ijoollummaa isaanii eeguu akka maatiin hubatan gorsa.

Yeroo dhuunfaa ijoolleef qofa kuusi. Mana barumsaa, hiriyyoota, hojii fedhii ofiifi sirna maatii sirba ta’e itti fufsiisi. Kunuunsi yoo karoora kana jijjiire, sababa ibsi, namoota gargaaran biroo barbaadi, akka hojii ijoollee ykn bahaa isaanii ni eegu. Qajeelfama of-kunuunsaa ga’eessotaa akkaataa namoota birootiin deeggarsa akka qoodan gaafachuu ibsa.

Hojjetaa barnootaa, leenjisaa ykn ga’eessa biraatti dhiyeessuu dura, ijoollee akka barbaachisummaa qabatutti murtii keessatti hirmaachisi. Odeeffannoo tokko namicha tokkoof beekamuu danda’a, ykn eeggachuu filachuu danda’u. Odeeffannoo kennuu yoo barbaadte, wanta jechuu fi wanta icciitii ta’uu qabu waliin murteessi.

Yoo gargaarsa dabalataa barbaachise yeroo akkamiin ilaaluu qabna?

Ijoollee akkamiin akka hojjetan yeroo dheeraa ilaali, bara ayyaana irraa qofa miti. Ijooleen tokko tokko dhugaa ifaan dubbatu; kan biraan immoo sirna halkanii, barnoota, hariiroo ykn amala jijjiiramuun dhiphina isaanii agarsiisuu danda’a. Jijjiiramni kun sababoota baay’ee qabaachuu danda’u, ijoolleen dhukkuba gargaaraan akka barbaadan hin agarsiisu. Dhagaa’i, deeggarsi maal akka gargaaru gaafadhu.

Yoo ijooleen maatii alaa tokko waliin dubbachuu barbaadan, barsiisaa amanamaa, gorsaa mana barumsaa, ogeessa fayyaa hiree ykn ogeessa fayyaa sammuu ijoolleef dhiyeessuu filadhu. Dura hojjettoota mana barumsaa waa’ee dhukkubbicha himuu, yoo danda’ame ijoolleen haasa’a sana keessatti hirmaachuu barbaadu gaafadhu. Yoo maatiin dementia dhaloota gadi-aanaa irratti dhiibbaa qabaatan, hojii, barnoota fi jijjiirama gahee maatii irratti deeggarsa barbaachisu danda’u.

Yoo wanta jijjiirama adda ta’e akkamiin ibsuu akka hin beeknee, garee kunuunsa namichaa ykn dhaabbata dementia gorsa gaafadhu. Ijooleen deebii guutuu irraa barbaachisu hin qaban. Odeeffannoo dhugaa, carraa deebi’ee gaafachuu fi namoota yeroo hunda isaaniif argaman barbaachisu.