Go Bua le Bana ka Dementia

Fa dementia e fetola motho yo ngwana a mo ratang, ngwana a ka lemoga pele ga gore batho bagolo ba simolole puisano. Ngwana a ka ikutlwa a tshwenyegile, a galefile, a ikutlwa a tlhoile, a tshwerwe ke boitshwarelo kgotsa a sa itse gore a ikitse jang. Ngwana le lelapa ka mongwe ba farologana. Tlhaloso e e tlhamaletseng le thuso e e tsitsang di ka thusa ngwana go utlwisisa se se fetogang ntle le go mo kopa go rwala boikarabelo jwa batho bagolo.

Tataiso ya Alzheimer’s Association ka go bua le bana e eletsa go araba dipotso ka boammaaruri ka mafoko a bana ba a tlhaloganyang. Tataiso ya lelapa ya Dementia Australia le yone e gatelela puisano e e tshepegang, go tlhomamisa ngwana le go sireletsa sekgoa sa ngwana wa go nna ngwana. Dirisa dikakanyo tseno e le tsimologo, e seng sekripete ya lelapa lengwe le lengwe.

Ke simolola puisano ka dementia jang?

Simolola ka phetogo e ngwana a e boneng kgotsa potso e a e botsitseng. O ka re: “O lemogile gore Mmamogolo o tlhola a botsa dipotso gape. O na le bolwetsi bo bo bidiwang dementia bo bo amang segopotso le kakanyo ya gagwe.” Dirisa tlhatlhobo ya motho ka boammaaruri fela fa e itsege. Fa lelapa le sa ntse le letetse tlhatlhobo, tlhalosa phetogo e e sa e bidiweng ka leina.

Tlhopha nako e e khutsa e o ka nnang le ngwana ka yone. Dirisa dipolelo tse dikhutshwane mme o emele gore ngwana a araba. Ga o tlhoke go tlhalosa dikgang tsotlhe ka nako e le nngwe. Botsa gore o itse eng ka gone pele le gore o batla go itse eng go tlhatlhanya. Ngwana yo mmotlana a ka nna a thusega ka buka ya ditshwantsho kgotsa sekai se se bonolo; ngwana yo mogolo a ka batla dikgang tse dintsi kgotsa nako ya go ikakanya a le esi.

Dira gore motho yo o nang le dementia a nne karolo fa a batla go nna teng le fa a kgona go tsenela. Bua le ngwana ka dikgetso tsa motho pele ga o abelana ka tshedimosetso ya boitekanelo ya sephiri le batho ba bangwe. Ngwana a ka batla motsadi kgotsa mothusi yo a mo tshepang a le gaufi fa a etela, kgotsa a ka tlhopha go se bue ka tlhatlhobo le ditsala kgotsa sekolo pele.

Ke tshwanetse go bolelela ngwana eng ka dementia?

Tlhalosa dilo tse di botlhokwa mo botshelong jwa ngwana jwa letsatsi le letsatsi. Dementia ke bolwetsi bo bo ka fetolang tsela e motho a gopolang, akanyang kgotsa a buang ka yone. Ga e fetele, mme ngwana ga se ene a e bakileng. Alzheimer’s Association e bontsha gore bana ba ka tshwenyega ka go tshwarwa ke dementia kgotsa go itshwara molato fa batho bagolo ba tshwenyegile. Araba ditshwenyo tseno ka tlhamalalo.

Nna boammaaruri ka se o se itseng le se o sa se itseng. O ka tlhalosa se lelapa le se lemogileng, thuso e motho a e amogelang le merero e e ka amang tlwaelo ya ngwana. O se ke wa tshepisa gore motho o tla fola, gore go ke ga fetoga sepe kgotsa gore o itse ka nako e phetogo e tla diragalang ka yone. Fa o sa itse karabo, bolela seo o bo o itsise gore le tla batla tshedimosetso e e tshepegang mmogo.

Bana ba ka tlhoka go utlwa tlhaloso e e tshwanang gape. Se ntse jalo. Tlogela sebaka gore ngwana a botse gape morago, mme o lekole gore o utlwisisitse eng ntle le go dira puisano tlhatlhobo. Fa ngwana a dirisa mafoko a a farologaneng bolwetsing, utlwa pele mme o mo neele mafoko a a tlhamaletseng a a ka a dirisang.

Ke araba dipotso tse thata jang?

Araba tshwenyo e e ka tlase ga potso, o bo o neela karabo e e tlhamaletseng le e e boammaaruri e o kgonang go e fa. Dira gore e nne e khutshwane mme o se ke wa tlatsa dikgang tse o sa di itseng.

• “A ke ka e tshwarwa?” Bolelela gore nnyaa: dementia ga e fetele. Ngwana a ka tswelela go nna le motho.
• “A ke ne ke dira gore e direge?” Mo tiisetse gore bolwetsi bo ne bo sa bakwa ke sepe se a se buileng kgotsa a se dirileng.
• “Ke eng fa Rremogolo a mpitsa ka leina le lengwe?” Tlhalosa gore dementia e ka fetola tsela a gopolang ka yone maina. Ga se molato wa ngwana, mme a ka nna a se dire go mo tshwenya.
• “Nna le ene ke tla tshwarwa?” O se ke wa akanya ka bokamoso jwa motho mongwe. Kotsi ya lelapa e ikaegile ka mofuta le histori. Fa go na le tshwenyo e e kgethegileng ka mofuta o o fetelelwang, botsa ngaka ya motho gore a setsenyi sa dithamo se ka thusa.
• “A o tla fola?” kgotsa “A o tla swa?” O se ke wa tshepisa seemo kgotsa nako. Bolelela ngwana se setlhopha sa tlhokomelo se se buileng, fa lelapa le batla go abelana ka sone, mme o tlhalose gore ke leng ge o tla bua gape.
• “A o sa ntse a ntlhoya?” O se ke wa dira gore ngwana a nne le boikarabelo jwa go bontsha karabo. O ka re lelapa le ntlha ya gore kgokagano e botlhokwa mme o batle tsela e e kgatlhisang ya go nna le nako mmogo jaanong.

Go siame go emisa fa potso e bonala e le kgolo thata. Bolelela ngwana gore o tla boela go yona neng, mme o dire jalo. Karabo e e tlhamaletseng le e e boammaaruri ya gore “Ga ke itse gompieno” e tlhoka thuso go feta go akanya ka boitshepo.

Ke thuse ngwana ka tsela efe e a sa nne mothusi wa tlhokomelo?

Neela kgokagano ka tshwetso ya gagwe. Fa ngwana le motho ba batla, ba ka reetsa mmino o ba o tlwaetseng, ba lebelela ditshwantsho, ba taka, ba bala kgotsa ba abelana ka tiro e nnye ya ntlo. Setlhogo sa go gopola le setlhogo sa mmino di na le dikakanyo. Latela tsholetso ya motho le ya ngwana; go siame go emisa, go fetola tiro kgotsa go etela ka nako e nngwe.

Boloka boikarabelo jwa tlhokomelo le tshireletso mo go batho bagolo. Ngwana a ka itshwarela go beela dijo kgotsa go tlisa buka, mme a se ke a tshwanelwa ke go lebelela, go ntsha dithibela, go tlhokomela mmele, go kopana kgotsa go tlhokomela tshoganyetso. Ga go raye gore ngwana o tshwanetse go etela, go thusa kgotsa go nna gaufi. Tataiso ya Dementia Australia e eletsa malapa go tlotla dikgopolo tsa bana le tlhokego ya bone ya go nna bana.

Sireletsa nako e e leng ya ngwana fela. Boloka sekolo, metsatsi ya bagwe, dikakanyo le ditlwaelo tsa lelapa di tsamaya sentle ka moo go kgonegang. Fa tlhokomelo e fetola dikakanyo tseo, tlhalosa gore ke ka ntlha yang mme o batle mothusi yo mongwe yo o ka thusang go tshwara tiro kgotsa tsamaiso ya ngwana. Setlhogo sa go itlhokomela ka bo mothusi se bontsha ditsela tsa go kopa batho ba bangwe go abelana thuso.

Pele ga o bolelela morutabana, mogodisi kgotsa mothusi mongwe yo mogolo, akaretsa ngwana mo tshwetsong go ya ka fa go siametse. Ba ka batla motho mongwe yo o tshepegang a itse, kgotsa ba ka tlhopha go emela. Fa o abelana ka tshedimosetso, dumelanang gore ke eng se o tla se bolelang le se se tshwanetseng go nna sephiri.

Ke tshwanetse go batla thuso e nngwe neng?

Botsa gore ngwana o tsamaya jang ka nako, e seng fela ka morago ga tlhatlhobo. Bana ba bangwe ba bua ka pulelo; ba bangwe ba bontsha botlhoko ka diphetogo mo boroking, sekolong, dikgaolong kgotsa boitsholong. Diphetogo tseno di ka nna le mabaka a mantsi mme ga di bontshe gore ngwana o tlhoka tlhatlhobo. Utlwa mme o botse gore thuso e e thusang ke efe.

Fa ngwana a batla motho ka ntle ga lelapa a bue le ene, akanya ka morutabana yo o tshepegang, mothusi wa sekolo kgotsa setsenyi sa boitekanelo ya bana kgotsa ya maikutlo. Botsa pele ga o ikgolaganya le badiri ba sekolo ka tlhatlhobo fa o ka kgona; ngwana a ka batla go nna karolo ya puisano eo. Malapa a a amegang ke dementia e e simololang ka dingwaga tse di nnye a ka tlhoka thuso ya tiro, sekolo le diphetogo tsa seabe sa lelapa.

Fa o sa tlhomamisege gore o ka tlhalosa jang phetogo e e rileng, botsa setlhopha sa tlhokomelo ya motho kgotsa mokgatlho wa dementia gore o go tataise. Ngwana ga a tlhoke dikarabo tse di tletseng ka ga gago. O tlhoka tshedimosetso e e tshepegang, sebaka sa go botsa gape le batho bagolo ba ba tlhagelelang go ya go ene ka mo gantsi.