ብዛዕባ ዴመንሺያ ምስ ቆልዑ ምዝራብ

ዴመንሺያ ንሰብ ዝፈትዎ ቆልዓ ክሰምዖ ኣብ ቅድሚ ዓቢ ሰብ ዘረባ ክጅምር ይኽእል። ቆልዓ ክጭነቕ፡ ክቕየም፡ ክሓፍር፡ ክሕጐስ ወይ ክምንቕሕ ይኽእል። ነፍሲ ወከፍ ቆልዓን ስድራቤትን ፍሉይ እዩ። ሓበሬታ ግልጺን ደገፍን ቆልዓ ዝተቐየረ ነገር ብዘይ ዓቢ ሓላፍነት ክርዳእ ዝሕግዝ ኢዩ።

መምርሒ Alzheimer’s Association ብዛዕባ ምዝራብ ምስ ቆልዑ ሕቶታት ብሓቂ ብቃላት ቆልዑ ክመልስ ይመክር። መምርሒ ስድራቤት ካብ Dementia Australia ከምኡ’ውን ሓቀኛ ዘረባን ምትብባዕን፡ ቦታ ቆልዓ ከም ቆልዓ ዝነብረሉ ክዕቀብ ያሰምሩ። ሓሳባት እዚ ንመነሻ እምበር ንነፍሲ ወከፍ ስድራቤት ዘይኮነ ቃል-ቃል ክኸውን ኣይኮነን።

ብኸመይ ዘረባ ብዛዕባ ዴመንሺያ ክጅምር?

ቆልዓ ዝረኣዮ ለውጢ ወይ ዝሓተቶ ሕቶ ብምጥቃም ጀምር። ንኣብነት ክትብል ትኽእል፦ “ኣያ ኣመት ሕቶ ደጋጊማ ከም ዝሓትት ተመልኪትካ ኢኻ። ዴመንሺያ ዝበሃል ሕማም ኣለዋ፡ እዚ ሕማም ትዝታን ኣእምሮን ይጸሊ።” ዝፈለጥካዮ ዝኾነ ስም ሕማም እንተ ኮነ ጥራይ ተጠቐሙ። ስድራቤት ገና ምርመራ እንተ ተጸበየ ብስም ከይጸውዖ ለውጢ ግለጽ።

ጸጥታዊ ግዜ ምረጽ ንዕኡ ምዝራብ ክትቕጽል ዝኽእል። ሓጺር ዓረፍተ ነገራት ተጠቐም፡ ቆልዓ ንምምላሱ ግዜ ሃብ። ንኹሉ ዝርዝር ብሓደ ግዜ ምግላጽ ኣየድልዮን። ቆልዓ ቀደም ዝፈለጦ እንታይ ምዃኑ፡ ዝደልዮ ከም ዝኸውን ሕተቶ። ንእሽቶ ቆልዓ ቀሊል ስእሊ ወይ ሰበይቲ መጽሓፍ ክሓግዝ ይኽእል፤ ዓቢ ቆልዓ ግን ዝርዝር ክደሊ ወይ ብገዛእ ርእሱ ክሓስብ ግዜ ክደሊ ይኽእል።

ሰብ ዝነብር ብዴመንሺያ ክሳተፍ ክደሊን ክኽእልን እንተ ኮነ ክሳተፍ ኣብ ምዃኑ ዕቀብ። ቆልዓ ብሓሙ ናይ ሰብ ብዛዕባ ሕክምናዊ ሓበሬታ ናብ ካልኦም ቅድሚ ምኽፋል ብዛዕባ ምርጫታቱ ኣዘራርብዎ። ቆልዓ ብዘይ ስድራቤት ዕቃባ ዝጠልቡ ክኸውን ይኽእል፤ ወይ ብሓለቓ ክትኸይድ ይደልዩ ክኸውን ይኽእል።

ብዛዕባ ዴመንሺያ እንታይ ክበሎ ኣለኒ?

ኣብ ዕለታዊ ህይወት ቆልዓ ዘገድስ ነገር ግለጽ። ዴመንሺያ ብኸመይ ሰብ ከም ዝዝክር፡ ከም ዝሓስብን ከም ዝዛረብን ዝቕይር ሕማም እዩ። ተላጋቢ ኣይኮነን፡ ቆልዓ ድማ ዘይፈጠሮ እዩ። ማሕበር Alzheimer’s Association ቆልዑ ዴመንሺያ ክላገቡ ወይ ዘይፈጠሮ ኣብ ምኽንያት ክፍርሑ ኣብ ዝኸውን ግዜ ክምዓቱ ይኽእሉ።

ኣዝዩ ዝፈለጥካዮን ዘይፈለጥካዮን ብቕንዕና ንገር። ዝረኣኻዮ ለውጢ፡ ሰብ ዝረክቦ ሓገዝ፡ ወይ ኣብ ልማድ ቆልዓ ዝጽልዎ ዘለዎ ጉዳይ ክነግር ትኽእል። ሰብ ክሓይሽ ይኽእል ወይ ኩሉ ኣይቕየርን ዝብል ቃል ኣይትእቱ። ዝፈለጥካዮ እንተ ዘይኮነ ምስ ቆልዓ ሓበሬታ ዘይሕጓሎ ምድላው ንምርካብ ከም ዝኽእል ንገሮ።

ቆልዓ ብዘይ ሓደ ግዜ ተመሳሳሊ ምልዕዓል ክደልዮ ይኽእል። እዚ ቀጻል እዩ። ቆልዓ ድሕሪኡ ዳግማይ ክሓትት ቦታ ሃብ፡ ዝረዳኣዮ ድማ ብዘይ ፈተና ሕተት። ንዝጸልዎ ሓሳብ ብዘይካ ዝኾነ ቃል ተጠቐም እንተ ኮነ ብሓባር ቀሊል ቃላት ጸዊዕካ ኣብ ኣፉ ሃብ።

ጸገም ሕቶታት ብኸመይ ክምልሶ?

ብታሕቲ ዘሎ ጉዳይ ምላሽ ሃብ፡ ድሕሪኡ ድማ ዝሓሸ ሓቀኛ መልሲ ሃብ። ሓጺር ግበሮ፡ ዘይፈለጥካዮ ዝርዝር ኣይትምላእ።

• “ክሓዞ ይኽእል ድዩ?” ኣይኮነን በል፡ ዴመንሺያ ተላጋቢ ኣይኮነን። ቆልዓ ምስቲ ሰብ ግዜ ክሕሉ ይኽእል።
• “ኣነ ኣቶ ይኸውን ድዩ?” ብዘይ ሕማም ብዛዕባ ዝበለቶ ወይ ዝገበሮ ነገር ኣይኮነን ኢልካ ኣረጋግጾ።
• “ንምንታይ ኣቦይ ብካልእ ስም ይጽውዓኒ?” ዴመንሺያ ብዛዕባ ስም ዝዝክር ኣገባብ ክቕይር ይኽእል። ጥፍኣት ቆልዓ ኣይኮነን፡ ብኣዕርዮ ድማ ክኽፍኦ ዘይኮነ ክኸውን ይኽእል።
• “ኣነ’ውን ዴመንሺያ ክህልወኒ ድዩ?” ብዛዕባ ሓደ ሰብ ፍርዶ ኣይትግመት። ስድራቤታዊ ኣደጋ ብዓይነትን ታሪኽን ይምካሕ። ፍሉይ ስጋት ናይ ዘለዎ ዓይነት ዓቢ ስድራቤት እንተ ኮነ፡ ሓኪም ሰብ ኣብ ሓበሬታ ጅኒ ሙያዊ ሓገዝ ክህብ ከም ዝኽእል ሕተት።
• “ኣይ ጽንዕ ትኸውን ድዩ?” ወይ “ክመውት ድዩ?” ውጽኢት ወይ ግዜ ኣይትተሓላለፍ። ቡድን ክንክን ዝበሎ ንቆልዓ ንገሮ፡ ስድራቤት ክካፍሎ እንተ ደሊ፡ ድሕሪኡ ዳግማይ መዘራረቢ ግዜ ድማ ንገሮ።
• “ኣብ ከይዲ ይፈትወኒ ድዩ?” ቆልዓ ኣብ ምርካብ ፍቅሪ ኣይትኣትዎ። ዝምልከት ቅርበት ኢኻ ኢልካ ዓቕሚ ዓዲ ናይ ሕጂ ሓባራዊ ግዜ ርኣይ።

ሕቶ ዓቢ እንተ ኮነ ምቕጻል ይቐሊ። ንቆልዓ ብዛዕባ ዝምለሰሉ ግዜ ንገሮ፡ ድሕሪኡ ድማ ምስ ምሕዋስ ሓላፍነት ኣለዎ። “ንሕጂ ኣይፈልጥን” ዝብል ጥንቁቕ ሓቂ ካብ ዝተሓላለየ ግምት ዝበለጸ ኢዩ።

ቆልዓ ክንክን ዘይኮነ ብኸመይ ክሕግዝ?

ብምርጫ ሓሓላ ቅርበት ሃብ። ሁለቶም ክደልዩ እንተ ኮኑ ናይ ዝለመድዎ ሙዚቃ ክስምዑ፡ ስእሊ ክርእዩ፡ ክስዕሉ፡ ክንበቡ ወይ ቀሊል ናይ ገዛ ንጥፈት ክገብሩ ይኽእሉ። መምርሒ ዝተዘከረ ግዜ ከምኡ’ውን መምርሒ ሙዚቃ ሓሳባት ኣለዎም። ናይ ሰብን ቆልዓን ምላሽ ድሕሪ ምኽታል፡ ምቁራጽ ወይ ንካልእ ግዜ ምጽንባር ሓደ ምኽንያት እዩ።

ሓላፍነት ክንክንን ድሕነትን ንዓቢ ሰባት ዕቀብ። ቆልዓ ኣብ ምቕራብ መክሰስ ወይ ምሕዝ መጽሓፍ ክሓታተፍ ይኽእል፤ ግና ንድሕነት፡ መድሃኒት፡ ቀጠሮ፡ ውልቃዊ ክንክንን ድንገተኛ ኩነታትን ተጠያቂ ክኸውን የብሉን። ቆልዓ ክሕግዝ ወይ ኣብ ጎኑ ክኸውን ግዴታ ክኸውን ኣይግበር። ምኽሪ Dementia Australia ንስድራቤት ኣብ ድንበር ቆልዑን ብዕድመን ቆልዑ ክኾኑ ምኽባር ይመክር።

ዝተመደበ ግዜ ንቆልዓ ዕቀብ። ቤት ትምህርትን ዓርኩታትን ምንባርን ዝለመድዎ ልማድ ስድራቤት ብዝኽእል ዝተሓላለ ዕዳ ምድንጋጽ ዘይብሉ ይኹን። ክንክን ነቲ መደብ ዝቕይር እንተ ኮነ፡ ብምግላጽ ዓቢ ሰብ ካልእ ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል ምልላይ ቀጽል። መምርሒ ክንክን ናይ ርእሲ ሓገዝ ካልኦም ዓቢ ሰባት ሓገዝ ክካፈሉ ዝሓትትሉ ኣገባባት ይሕብር።

ብዛዕባ ዴመንሺያ ናብ መምህር፡ ኣሰልጣኒ ወይ ካልእ ዓቢ ሰብ ክትነግር ቅድሚ ምግባርካ ቆልዓ ብውሳነ ዘሳትፎ ንእሽቶ እንተ ኮነ ከምኡ ይግበር። ሓደ ዝኣመኖ ሰብ ጥራይ ክፈልጥ ይደሊ ይኸውን፡ ወይ ክጽበ ይደሊ ይኸውን። ሓበሬታ እንተ ኣካፈልካ ድማ እንታይ ክበልዎ ከምኡ’ውን ብግሉ ክተሓዝ ዘለዎ ዝኾነ ምስማማዕ ተኣማመን።

መዓስ ዝያዳ ደገፍ ክደሊ?

ብቐጻሊ ቆልዓ ብኸመይ ከም ዘሎ ሕተቶ፡ ጥራይ ድሕሪ ምልላይ ዴመንሺያ ኣይኮነን። ገሊኦም ቆልዑ ብግልጺ ይዛረቡ፤ ገሊኦም ድማ ብለውጢ ድቃስ፡ ቤት ትምህርትን ዓርኩታትን ወይ ባህርያ ጭንቀቶም የርእዩ። እዞም ለውጥታት ብዙሕ ምኽንያት ክህልዎም ይኽእሉ፡ ቆልዓ ናይ ምርመራ ድልየት ኣየርእዩን። ስምዑ፡ እቲ ሓገዝ ዝሕግዞ ኣብ ምሕታት እንተ ኮነ ሕተቱ።

ቆልዓ ካብ ስድራቤት ሰብ ክዛረብ ዝደሊ እንተ ኮነ፡ ዝኣመንካዮ መምህር፡ ኣማኻሪ ቤት ትምህርትን ሓኪም ቆልዓን ወይም ጥዕና ኣእምሮ ቆልዓ ክትሓቱ ትኽእል። ምስ ሰራሕተኛታት ቤት ትምህርት ብዛዕባ ምርመራ ቅድሚ ምዝራብ፡ ቆልዓ ኣብቲ ዘተ ክኸውን ይደሊ ዲዩ ሕተቶ። ብዕድሜ ቅድሚ ዓቢ ዴመንሺያ ዘለዎ ስድራቤት ድማ ብዛዕባ ስራሕን ቤት ትምህርትን ለውጢ ሓላፍነት ዝተደጋገፈ ሓገዝ ክደሊ ይኽእል።

ብዛዕባ ፍሉይ ለውጢ ብኸመይ ክትገልጾ ከም ዘይትፈልጥ እንተ ኮንካ ምስ ቡድን ክንክን ሰብ ወይ ድማ ምስ ናይ ዴመንሺያ ትካል ምኽሪ ሓትት። ቆልዓ ፍጹም መልስታት ካብኻ ዘድልዮ ኣይኮነን። ሓቀኛ ሓበሬታ፡ ዳግማይ ክሕተቱ ዕድል፡ ብቐጻሊ ንሱ ዝደልዩ ዓቢ ሰባትን ይደሉ።