Çagalar bilen demensiýa barada gürrüň etmek

Demensiýa çaga söýýän adamyny üýtgedende, çaga ulular gürrüň başlamazdan öň hem üýtgeşmäni görüp biler. Çaga alada, gahar, utanç, günäkärlik ýa-da nähili hereket etmelidigini bilmezlik duýup biler. Her çaga we maşgala tapawutlydyr. Düşnükli maglumat we durnukly goldaw çaganyň ulular jogapkärçiligini göterman, üýtgeýän zatlary düşünmegine kömek edip biler.

Alzheimer’s Association-yň çagalar bilen gürrüň etmek gollanmasy soraglara çaganyň düşünýän sözleri bilen dogruçyl jogap bermegi maslahat berýär. Dementia Australia-nyň maşgala gollanmasy hem dogruçyl söhbetleri, rahatlandyrmagy we ýaş adamyň çaga bolmak giňişligini goramagy nygtaýar. Bu pikirleri her maşgala üçin sözme-söz ssenariý hökmünde däl-de, başlangyç nokat hökmünde ulanyň.

Demensiýa barada gürrüňi nädip başlamaly?

Çaganyň gören üýtgeşmesinden ýa-da beren soragyndan başlaň. Şeýle diýip bilersiňiz: “Nene-ňiziň soraglary gaýtalaýandygyny gördüň. Onuň demensiýa diýilýän kesel bar, ol ýadyny we pikirlenmegini täsir edýär.” Adamyň hakyky diagnozyny diňe belli bolanda ulanyň. Maşgala entek baha berilmegini garaşýan bolsa, üýtgeşmäni ýarlyk bermän beýan ediň.

Dynç pursatda, gürrüňde galyp bilýäniňizde söhbet ediň. Gysga sözleri ulanyň we çaganyň jogap bermegi üçin dynç beriň. Her jikme-jigi birden düşündirmeli däldirsiňiz. Çaganyň eýýäm näme düşünýändigini we indiki näme bilmek isleýändigini soraň. Kiçi çaga surat kitaby ýa-da ýönekeý mysal bilen kömek alyp biler; uly çaga bolsa has köp jikme-jik ýa-da pikirlenmek üçin ýeke wagt isläp biler.

Mümkin bolsa we özi isleýän bolsa, demensiýasy bolan adamy gürrüňde saklaň. Maglumaty başga adamlar bilen paýlaşmazdan ozal, adamyň isleglerini çaga bilen gürrüň ediň. Çaga ýaşaýan adamlar gelende ene-ata ýa-da ynanýan uly adamyň ýanynda bolmagy isläp biler, ýa-da diagnoz hakda dostlary ýa-da mekdepde heniz gürrüň etmezligi halap biler.

Çagaňyza demensiýa barada nämeleri aýtmaly?

Çaganyň gündelik durmuşynda ähmiýetli bolan böleklerini düşündiriň. Demensiýa adamyň ýada saklaýşyny, pikirlenişini ýa-da aragatnaşygyny üýtgedip biläýjek kesel. Ol ýokaşyjy däl, çaga ony döretmedi. Alzheimer’s Association çagalaryň ulular aljyranda demensiýany tutup biljekdigi ýa-da özlerini aýyplap biljekdigi barada alada edip biljekdigini belleýär. Şol gorkulary göni jogaplaň.

Bilýän we bilmeýän zadyňyz barada dogruçyl boluň. Maşgalanyň näme görendigini, adamyň nähili kömek alýandygyny we çaganyň tertibine täsir edip biljek meýilnamalary düşündiriň. Adamyň gowulaşjakdygyny, hiç zadyň üýtgemejekdigini ýa-da üýtgeşmäniň haçan boljakdygyny bilýändigiňizi wada bermäň. Jogabyny bilmeseňiz, şeýle diýiň we çeşme maglumatyny bile gözlemäge teklip ediň.

Çagalar şol bir düşündirişi birnäçe gezek eşitmeli bolup biler. Bu adaty zat. Çaganyň soraglary soň täzeden berip biljekdigini goýuň we düşünenini synaga öwürmän barlaň. Çaga kesel üçin başga sözler ulanýan bolsa, ilki diňläň, soňra aýdyň we ulanyp biljek düşnükli dili ýuwaş teklip ediň.

Kyn soraglara nädip jogap bermeli?

Soragyň aňyrsyndaky alada jogap beriň, soňra mümkin boldugyça dogruçyl we aýdyň jogap beriň. Gysga saklaň we bilmeýän jikmeleri goşmaň.

• “Men ony tutup bilýärinmi?” Ýok diýiň: demensiýa ýokaşyjy däl. Çaga adam bilen wagt geçirmegini dowam etdirip biler.
• “Men muny döretdimmi?” Kesel çaganyň aýdan ýa-da eden zadyndan döremänligine ynandyryň.
• “Dedem näme üçin beýle at bilen çagyrýar?” Demensiýanyň adamyň atlary ýatlamagyny üýtgedip biljekdigini düşündiriň. Bu çaganyň günäsi däl we ol çaganyň aljyranmagyny isläp etmeýär.
• “Men hem demensiýa tutarmynyň?” Bir adamyň geljegi barada çaklamaň. Maşgala töwekgelçiligi görnüşe we taryha bagly. Mirasdan geçýän görnüş barada anyk aladaňyz bar bolsa, lukmandan genetika hünärmeniniň kömek edip biljekdigini soraň.
• “Ol gowylaşarmy?” ýa-da “Ol ölermi?” Netijä ýa-da wagta wada bermäň. Maşgala islese, idegiň topunyň aýdanlaryny çaga aýdyň we ýene haçan gürrüň etjekdigiňizi düşündiriň.
• “Ol henizem meni söýýärmi?” Çagany ony subut etmäge jogapkär etmäň. Gatnaşygyň ähmiýetlidigini aýdyp, häzir bile wagt geçirmegiň rahat ýolyny gözläň.

Sorag birden agyr bolsa, duruň. Çaga bilen haçan ýene gürrüň etjekdigiňizi aýdyň we ony ýerine ýetiriň. Dynç “Heniz bilemok” jogaby, ynamly çaklamadan has peýdalydyr.

Çagany idegçi etmezden nädip kömek edip bilerin?

Söýgi bilen, saýlamak arkaly baglanyşygy hödürläň. Çaga we adam ikisi hem isleseler, tanyş aýdym diňläp, suratlara seredip, çyzyp, okap ýa-da ýönekeý öý işini bile edip bilerler. Ýatlamak gollanmamyz we aýdym gollanmamyz pikirler berýär. Adamyň we çaganyň jogabyna üns beriň; durmak, işi üýtgetmek ýa-da başga wagt gelmek gowudyr.

Ideg we howpsuzlyk jogapkärçiligini ulularda saklaň. Çaga bir tabak iýmit goýmagy ýa-da kitap getirmegi saýlap biler, ýöne gözegçilik, dermanlar, şahsy ideg, kabullar ýa-da gyssagly ýagdaýlar üçin jogapkär bolmaly däl. Baryp, kömek edip ýa-da golaýda durmagyň çaganyň borjy diýip aňlatmaň. Dementia Australia-nyň maşgala gollanmasy maşgalalary ýaş adamlaryň çäklerine hormat goýmaga we olaryň çaga bolmak zerurlygyny goramaga çagyrýar.

Diňe çaga üçin bolan wagty goraň. Mekdebi, dostlary, meşgullary we maşgala tertibini mümkin boldugyça durnukly saklaň. Idegiň bu meýilleri üýtgedýän bolsa, sebäbini düşündiriň we çaganyň işini ýa-da gezelenjini dowam etdirmek üçin başga uly adam tapyň. Idegçiniň öz-özüni goramak gollanmamyz başga ululardan kömek soramagyň ýollaryny görkezýär.

Mugallymy, tälimçini ýa-da başga ulyny habarly etmezden ozal, çagany karara degişli bolsa, mümkin boldugyça gatnaşdyryň. Olar bir ynanýan adamyň bilmegini isläp biler ýa-da garaşmagy ýeňillik hasaplaýar. Maglumaty paýlaşsaňyz, näme diýiljekdigini ylalaşyň we näme gizlin galjakdygyny kesgitläň.

Goşmaça kömegi haçan gözlemeli?

Diňe diagnozdan soň däl-de, wagtyň geçmegi bilen çaganyň nähili ýaşaýandygyna serediň. Käbir çagalar ýüzbe-ýüz açyk gürrüň edýärler; beýlekiler ukusynda, mekdepde, dostluklarynda ýa-da hereketinde üýtgeşmeler bilen tapawudy görkezýärler. Bu üýtgeşmeleriň köp sebäbi bolup biler we çaganyň diagnoz zerurdygyny subut etmeýär. Diňläň we haýsy kömegiň kömek edip biljekdigini soraň.

Çaga maşgaladan daşarky biri bilen gürrüň etmek isleýän bolsa, ynanýan mugallymy, mekdep maslahatçysyny, çagalar lukmanyny ýa-da çagalaryň psihiki saglygy boýunça hünärmeni göz öňünde tutuň. Mümkin bolsa, mekdep işgärlerine diagnoz barada habar bermezden ozal çagadan soraň; ol şol gürrüňe gatnaşmagy isläp biler. Ýaşy kiçi ýaşdaky demensiýa bilen ýaşaýan maşgalalara iş, mekdep we maşgalanyň üýtgeýän roly bilen kömek gerek bolup biler.

Belli bir üýtgeşmäni nädip düşündirmelidigi barada ynamsyz bolsaňyz, idegiň topundan ýa-da demensiýa guramasyndan maslahat soraň. Çaganyň siziň kämil jogaplaryňyz zerur däl. Oňa dogruçyl maglumat, ýene soramaga pursat we elmydama ýanynda bolýan uly adamlar gerek.