Ko e tali nounou
Kamata mei he meʻa kuo sio ai ʻa e fanaʻifekau pea fakamatala ʻa e dementia ʻaki ha lea faingofua mo moʻoni. Fakaʻi ke fehuʻi ʻi he taimi lahi ange, fakafiemālie ia ki he meʻa ʻoku mo ʻikai ʻa ʻene fatongia, pea tauhi ʻene ngaahi founga mo e tokoni ʻoku ʻi ai.
- Fakaʻaongaʻi ʻa e lea faingofua mo moʻoni ʻoku fe'unga mo e taʻu ʻo e fanaʻifekau mo ʻene meʻa kuo sio ai.
- Fakamahino ʻoku ʻikai hoko ʻa e dementia ʻi he feʻauhi, pea ʻoku ʻikai ʻuhinga ʻi ha meʻa kuo fai ʻe he fanaʻifekau.
- Tuku ke fehuʻi ʻa e fanaʻifekau ʻi he taimi lahi; ʻoua ʻe fakapapau ʻa e meʻa ʻe hoko ʻi he kahaʻu.
- Fakaʻi ʻa e ngaahi founga iiki pea ʻoange ʻe ia ʻa e filifili, ka tauhi ʻa e fatongia ʻo e tokanga mo e malu ʻi he kau matuʻa.
ʻI he peesi ni (5 ngaahi vahe)
- Ko e hā ʻa e founga ke kamata ai ha talanoa ki he dementia?
- Ko e hā ʻa e meʻa ʻoku totonu ke u fakamatala ki ha fanaʻifekau ʻoku ʻi he dementia?
- Ko e hā ʻa e founga ke tali ai ʻa e fehuʻi faingataʻa?
- Ko e hā ʻa e founga ke tokoni ai ʻo ʻikai ke ʻai ʻa e fanaʻifekau ko e kau tokanga?
- Ko e hā ʻa e taimi ke kumi ai ʻa e tokoni lahi ange?
ʻI he taimi ʻoku liliu ai ʻa e moʻui ʻo ha tokotaha ʻoku ʻofa ai ʻa e fanaʻifekau, ʻe lava ke nau sio ki ai muʻa ʻi he taimi ʻoku kamata ai ʻe ha matuʻa ʻa e talanoa. ʻE lava ke nau ongo manavahē, houhau, mā, angahala pe ʻikai ʻilo pe founga ke nau fai. ʻOku kehekehe ʻa e fanaʻifekau mo e fāmili kotoa. Ko e fakamatala moʻoni mo e tokoni ʻoku melino ʻe lava ke tokoni ke ʻiloa ʻe he fanaʻifekau ʻa e meʻa ʻoku liliu, ʻoʻikai ke kole ke nau ʻave ʻa e fatongia ʻo e kau matuʻa.
ʻOku fokotuʻu ʻe he tohi ʻa e Alzheimer’s Association ki he talanoa mo e fanaʻifekau ke tali ʻa e ngaahi fehuʻi ʻaki ʻa e moʻoni ʻi he lea ʻoku mahino ki he fanaʻifekau. Ko e fakatotonu ʻa Dementia Australia ki he fāmili ʻoku fakamamafa foki ʻa e talanoa moʻoni, fakafiemālie, mo e malu ʻo e feituʻu ʻo e kei-taʻu-iiki. Ko e ngaahi fakakaukau ni ko e kamata pē, ʻikai ko ha lea fakatatau ki he fāmili kotoa.
Ko e hā ʻa e founga ke kamata ai ha talanoa ki he dementia?
Kamata mei ha liliu kuo sio ai ʻa e fanaʻifekau pe ha fehuʻi kuo ne fai. ʻE lava ke ke pehē: “Kuo ke ʻilo ʻoku manatu fakaʻuli ʻa Kui. Ko e mahaki ko e dementia ʻoku ʻaʻaʻa ai ʻene manatu mo ʻene fakakaukau.” Ko e ʻilo ʻo e moʻoni ʻa e mahaki ʻe kamata pē ʻi he taimi ʻoku ʻiloa ai. Kapau ʻoku ʻikai ʻiloa ʻa e meʻa ʻe hoko, fakamatala ʻa e liliu ʻaʻaku ʻoua ʻe fakaʻiloa ia.
Filifili ha taimi melino ʻoku lava ai ke ke nofo mo e talanoa. Fakaʻaongaʻi ʻa e fuofua lea nounou pea ʻoange ha taimi ki he fanaʻifekau ke tali. ʻOua ʻe fakamatala ʻa e meʻa kotoa ʻi he taimi tatau. Fehuʻi ʻe fē ʻa e meʻa kuo ne ʻiloa mo e meʻa ʻoku ne fie ʻiloa hili ai. Ko ha fanaʻifekau iiki ʻe lava ke tokoni ki ha tohi-ʻata pe ko ha fakatātā faingofua; ko ha fanaʻifekau lalahi ʻe lava ke fie ʻiloa ʻaupito pe ko ha taimi ke ne fakakaukau ai ʻaʻane.
Tauhi ʻa e tokotaha ʻoku ʻi ai ʻa e dementia ʻi he talanoa ʻi he taimi ʻoku loto ai ia pea ʻoku lava ke ne kau. Talanoa mo e fanaʻifekau ki he ngaahi mahuʻinga ʻo e tokotaha muʻa ʻi he fakahā ʻo e ngaahi fakamatala moʻui makehe ki he kakai kehe. ʻE lava ke loto ʻa e fanaʻifekau ke ʻi ai ha matuʻa pe kaungāʻapi falala ʻi he taimi ʻoku nau ʻalu ai, pe ke ʻikai loto ke talanoa ki he mahaki ʻi he kaungā-ako pe ʻi he akoʻanga ʻi he taimi ni.
Ko e hā ʻa e meʻa ʻoku totonu ke u fakamatala ki ha fanaʻifekau ʻoku ʻi he dementia?
Fakamatala ʻa e konga ʻoku mahuʻinga ʻi he moʻui ʻaho ʻa e fanaʻifekau. Ko e dementia ko ha mahaki ʻoku lava ke liliu ai ʻa e founga ʻo e manatu, fakakaukau pe fekau’aki ʻa ha tokotaha. ʻOku ʻikai ke fe-ʻalu, pea ʻoku ʻikai ko e meʻa kuo fai ʻe he fanaʻifekau. Ko e Alzheimer’s Association ʻoku ne fakahā ʻe lava ke manavahē ʻa e fanaʻifekau ki hono maʻu pe ko e ʻikai fakakaukau ki he ngaahi tokotaha lahi ʻoku ʻosi ʻa e loto-mamahi. Tali ʻaupito ʻe he fakamatala ʻa e ngaahi manavahē ko iá.
Ko e moʻoni ʻi he meʻa ʻoku ke ʻiloa mo ʻikai ʻiloa. ʻE lava ke ke fakamatala ʻa e meʻa kuo sio ai ʻa e fāmili, ʻa e tokoni ʻoku maʻu ʻe he tokotaha, pe ʻa e palani ʻe lava ke ʻi ai ha liliu ki he moʻui ʻa e fanaʻifekau. ʻOua ʻe fakapapau ʻe lelei ange ʻa e tokotaha, ʻe ʻikai ha liliu, pe ʻoku ke ʻiloa ʻa e taimi ʻo e liliu. Kapau ʻoku ʻikai ke ke ʻiloa ha tali, pehē ʻe he moʻoni pea ʻofa ke kumi ai ʻa e fakamatala moʻoni fakataha.
ʻE fiema’u ʻe he fanaʻifekau ke fanongo ki he meʻa tatau ʻi he taimi lahi ange. ʻOku ʻikai ko ha meʻa ʻoku ʻikai totonu. Tuku ha taimi ke toe fehuʻi ʻa e fanaʻifekau pea sivi ʻa e meʻa kuo ne mahino, ka ʻoua ʻe liliu ʻa e talanoa ko ha sivi. Kapau ʻoku ʻi ai ha lea kehe ʻa e fanaʻifekau ki he mahaki, fanongo muʻa pea foaki ʻa e lea faingofua ʻe lava ke ne fakaʻaongaʻi.
Ko e hā ʻa e founga ke tali ai ʻa e fehuʻi faingataʻa?
Tali ʻa e manavahē ʻi lalo ʻo e fehuʻi, pea foaki ʻa e tali moʻoni mahino taha ʻoku lava. Tauhi ia ko e nounou pea ʻoua ʻe fakakiʻi ʻa e fakamatala ʻoku ʻikai ʻiloa ʻe koe.
- “ʻE lava nai ke u maʻu?” Tali ʻaki ʻa e ʻikai: ʻoku ʻikai ke fe-ʻalu ʻa e dementia. ʻE lava ke ne toe ʻalu fakataha mo e tokotaha.
- “Naʻa ku fakatupu ia?” Fakafiemālie ia ʻe ʻikai ko e meʻa ʻaʻaku ne fakahā pe fai.
- “Ko e hā ʻoku ui ai au ʻe Kuí ʻaki ha hingoa kehe?” Fakamatala ʻe lava ke liliu ʻe he dementia ʻa e founga ʻo e manatu ʻo e hingoa. ʻOku ʻikai ko e hala ʻa e fanaʻifekau, pea ʻoku ʻikai ke ne fai ia ke fakalaka.
- “Te u maʻu foki ia?” ʻOua ʻe fakaʻuhinga ʻo e kahaʻu ʻo e tokotaha taha. Ko e talaʻofa ʻo e fāmili ʻoku fakatatau ki he ʻaʻaʻa-ʻi mo e talanoa. Kapau ʻoku ʻi ai ha manavahē makehe ki ha mahaki fakafāmili, fehuʻi ki he faʻu-moʻui ʻo e tokotaha kapau ʻe lava ke tokoni ha faʻu-fakatupu.
- “ʻE mo lelei nai ia?” pe “ʻE mate nai ia?” ʻOua ʻe talaʻofa ha ola pe taimi-tuʻu. Talanoa ki he fanaʻifekau ʻi he meʻa kuo lea ai ʻa e kau tokanga, kapau ʻoku loto ʻa e fāmili ke vahevahe, pea fakamatala pe ko e hā ʻe toe talanoa ai.
- “ʻOku ʻofa nai ia kiate au?” ʻOua ʻe ʻai ʻa e fanaʻifekau ke ne fakamoʻoni ʻa e tali. ʻE lava ke ke pehē ʻoku mahuʻinga ʻa e fehokotaki, pea kumi ʻa e founga melino ke fai fakataha ʻi he taimi ni.
ʻOku totonu ke ke tuku ʻi ha taimi kapau ʻoku lahi ʻaupito ʻa e fehuʻi. Fakahā ki he fanaʻifekau ʻe fē ʻa e taimi ke toe talanoa ai, pea fai ia. Ko e lea moʻoni ʻoku ʻikai ʻiloa ʻe lava ke tokoni ange ʻi he tali ʻoku ʻi ai ha kaungāʻapi-fakapapau.
Ko e hā ʻa e founga ke tokoni ai ʻo ʻikai ke ʻai ʻa e fanaʻifekau ko e kau tokanga?
ʻOange ha fehokotaki ʻi he filifili. Kapau ʻoku loto ʻa e fanaʻifekau mo e tokotaha, ʻe lava ke nau fanongo ki he meʻa-mousi ʻoku ʻiloa, sio ki he ngaahi ata, tā pē lau, pe fai ha ngāue faingofua ʻi he fale. Ko e tohi ʻo e manatu-ʻi-muʻa mo e tohi ʻo e meʻa-mousi ʻoku ʻi ai ha ngaahi fakakaukau. Muimui ʻi he tali ʻa e tokotaha mo e fanaʻifekau; ʻoku lelei ke tuku, liliu ʻa e ngāue, pe ʻalu ʻi ha taimi kehe.
Tauhi ʻa e fatongia ʻo e tokanga mo e malu ki he kau matuʻa. Ko e fanaʻifekau ʻe lava ke ne filifili ke fakatu’u ha kai iiki pe ʻave ha tohi, ka ʻoku ʻikai totonu ke ne fatongia ki he tokanga, mohu, tokoni-sino, ʻaʻahi pe fakaʻohovale. ʻOua ʻe ʻuhinga ʻoku ʻa e fanaʻifekau ke ʻaʻahi, tokoni pe nofo ofi. Ko e tohi ʻa Dementia Australia ʻoku fakatokanga ki he fāmili ke nau tauhi ʻa e ngaahi tuʻutuʻuni ʻo e kau talavou mo ʻene fie ke nau nofo ko e fanaʻifekau.
Tauhi ʻa e taimi ʻoku makehe ki he fanaʻifekau. Tauhi ʻa e akó, ngaahi kaume’a, ngāue-fakafiefia mo e ngaahi founga ʻo e fāmili ʻi he melino ʻo e taimi. Kapau ko e tokanga ʻoku liliu ai ʻa e ngaahi palani ni, fakamatala pe ko e hā, pea kumi ha kau matuʻa kehe ʻe lava ke tokoni ke tauhi ʻa e ngāue pe ʻalu ʻa e fanaʻifekau. Ko e tohi ʻo e tokanga-ʻaʻaku ʻoku ʻi ai ʻa e founga ke kole ai ki he kau matuʻa kehe ke nau vahevahe ʻa e tokoni.
ʻI muʻa ʻi he fakamatala ki ha kaiako, ko ha tokotaha kau-ngāue pe ha kau matuʻa kehe, kau ʻa e fanaʻifekau ʻi he filifili ʻo e meʻa ʻe fai ʻi he taimi tatau ʻoku totonu. ʻE lava ke nau loto ke ʻi ai ha tokotaha ʻe taha ʻoku ʻiloa, pe ke nau fili ke taʻofi. Kapau ʻoku ke fakamatala ʻa e fakamatala, fakapapau ʻa e meʻa ke lea ki ai mo e meʻa ke malu.
Ko e hā ʻa e taimi ke kumi ai ʻa e tokoni lahi ange?
Fehuʻi ʻa e founga ʻoku fai ʻaki ʻe he fanaʻifekau ʻi he ngaahi māhina, ʻikai ko e taimi pē hili ʻa e fakamatala ʻo e mahaki. ʻE lava ke talanoa ʻa e niʻihi ʻaki ʻa e manavaʻofa; ko e niʻihi ʻe fakahā ʻa e mamahi ʻaki ʻa e liliu ʻi he mohuʻi-moe, akó, kaume’a pe founga-ngāue. ʻE lava ke ʻi ai ʻa e ngaahi ʻuhinga lahi ki he ngaahi liliu ko iá, pea ʻoku ʻikai ko e fakamaʻu ʻoku fiema’u ha fakamatala ʻa e mahaki. Fanongo pea fehuʻi ʻa e tokoni ʻoku tokoni.
Kapau ʻoku loto ʻa e fanaʻifekau ke talanoa mo ha tokotaha ʻoku ʻiate ʻi he fāmili, ʻe lava ke ke fili ha kaiako tokanga, kaungā-ako fakalao-ʻi-loto, tokotaha moʻui-ako, pe tokotaha moʻui-faʻuloto-fanaʻifekau. Kumi ke fehuʻi muʻa ki he kau ako ʻi he ʻilo ʻo e mahaki ʻi he taimi ʻoku lava ai; ʻe lava ke fie kau ʻa e fanaʻifekau ʻi he talanoa ko iá. ʻOku lava foki ke ngalo ʻa e fāmili ʻoku ʻafeʻia ʻe he dementia ʻi he taʻu-iiki ʻi he ngāue, akó, pea mo e liliu ʻo e tuʻunga fāmili.
Kapau ʻoku faingataʻa ke ke fakamatala ha liliu makehe, fehuʻi ki he kau tokanga ʻo e tokotaha pe ʻa e kautaha dementia ki he tokoni. ʻOku ʻikai fiema’u ke ke ʻi ai ʻa e tali kakato mei ha tokotaha. ʻOku nau fiema’u ʻa e fakamatala moʻoni, ha taimi ke fehuʻi toe ai, pea ha kakai ʻoku nau toe ʻaʻahi kiate kinautolu.
Ngaahi fehuʻi ʻoku faʻa hā
Ko e hā ʻa e taimi ʻoku totonu ke u fakahā ai ki ha fanaʻifekau ʻoku ʻi ai ha tokotaha ʻoku ʻi ai ʻa e dementia?
ʻOku ʻikai ha taimi tatau ki he fāmili kotoa. Kamata ʻi he taimi ʻoku sio ai ʻa e fanaʻifekau ki ha liliu pe fehuʻi ha meʻa, ʻaki ʻa e fakamatala moʻoni ʻoku lava ke ne mahino. ʻE lava ke ke fakalahi ʻi he taimi ʻoku liliu ai ʻa e tuʻunga.
ʻE lava nai ke maʻu ʻe ha fanaʻifekau ʻa e dementia mei ha tokotaha ʻi he fāmili?
ʻIkai. ʻOku ʻikai ke fe-ʻalu ʻa e dementia. ʻOku ʻikai lava ke maʻu ia ʻi he taimi ʻoku nofo ai mo ha tokotaha ʻoku ʻi ai ia.
Ko e hā, ʻoku totonu ke u tuku ke tokoni ʻa e fanaʻifekau ʻi he tokanga ʻo ha tokotaha ʻoku ʻi ai ʻa e dementia?
ʻE lava ke filifili ʻa e fanaʻifekau ha ngāue iiki pea ʻofa, hangē ko e sio fakataha ki he ngaahi ata. Ko e kau matuʻa ʻoku nau tauhi ʻa e malu, mohu, ngāue fakamatalaʻi, mo e kaha'u ʻo e tokanga ʻoku ʻikai ko e fatongia ʻa e fanaʻifekau.
Kapau ʻoku ʻikai loto ʻa e fanaʻifekau ke ʻaʻahi pe tokoni?
Fanongo ʻoku ʻikai ʻaʻaʻa pe fakamālohi. Fehuʻi ʻe fē ʻoku faingataʻa ai, pea foaki ha founga kehe ke nofo fakataha, pe tuku ke ne malolo. Ko e loto ʻa e fanaʻifekau ke ne ʻikai ʻaʻahi ʻoku ʻikai ko e ʻuhinga ʻoku ʻikai ke ne tokanga.
Ngaahi mataʻitohi
ʻOku mau fehokotaki ki he ngaahi kautaha mo e ngaahi ako ʻoku tukuhau ki ai ʻa e peesi ni. Naʻe siviʻi ʻa e tuʻunga kotoa ʻi he taimi naʻe fakalelei ai ʻa e peesi.
- Talking to Kids About Alzheimer's and Dementia · Alzheimer's Association
- Dementia and family relationships · Dementia Australia
- Ways you can support children and young people when a person has dementia · Alzheimer's Society