Maallaqa Nama Dementia Qabu Bulchuu: Gargaarsa Nagaa

Murtoon maallaqaa akkaataa namichi of-danda’uu fi jireenya guyyaa guyyaatiif dhiibbaa qaba. Hojiin tokko rakkisaa yoo ta’e, hojii sana jalqabi, namni biraa hojii hunda akka fudhatu yaaduu hin qabu. Namicha gaafadhu gargaarsa maal barbaadu, akkasumas hirmaachisi.

Fuulli kun odeeffannoo waliigalaa biyya Ameerikaa keessatti jiraatan kanaaf. Filannoon baankii fi seerri naannoo garaa garaa dha. Qajeelfama maallaqaa Alzheimer’s Society namicha gargaaruu fi gahee isaa eeggachuu ibsa. Consumer Financial Protection Bureau (CFPB) gargaarsa ifaa, nama amanamaa fi aangoo seeraa adda ta’an ibsa.

Gargaarsa dhiibbaa malee akkamitti kennuu?

Namicha hojii maallaqaa maal akka gargaaramu gaafadhu. Kaffaltii tokko wal-wajjin ilaaluu, galmee fudhachuu, yeroo kaffaltii yaadachuu ykn gaaffii hin eegamne mirkaneessuu barbaadu. Namichi hojii muraasaaf gargaarsa barbaaduu fi kan biraa of-danda’uu filachuu danda’a.

• Dura gaafadhu. “Kaffaltii kana wal-wajjin ilaaluu barbaadduu?” jechuu dandeessa. Namichi murtoo isaa murteessuuf yeroo kenni.
• Hojii tokko irratti xiyyeeffadhu. Yoo namichi waliigale, hanga kaffaltii, yeroo kaffaltii fi filannoo kaffaltii wal-wajjin ilaali. Filannoo isaa murteessu.
• Galmee salphaa wal-wajjin qopheessi. Tarree kaffaltii, yeroo kaffaltii ykn tarkaanfii waliigalame gargaarsa ta’u danda’a. Kunis wanta xumurameef akka ilaaltan gargaara.
• Baankii filannoo isaa gaafadhu. Kaffaltii sochoosuu ykn sochii akkaawuntii ilaaluu salphisuu danda’a. Akkaawuntii jijjiiruu dura, filannoo tokkoo tokkoo maal akka hayyamu gaafadhu.
• Booda deebi’ii quunnami. Filannoo namichaa jijjiiramuu danda’a. Gargaarsa namichi barbaadu fi ammaa barbaachisu qofa daangessi.

CFPB gargaarsa dhuunfaa akka hojii kaffaltii ilaaluu fi galmeessuu akka ta’e ibsa, namichi kaffaltii irratti ammayyuu hayyama ta’uu kan kennu. Kun nama biraa maallaqa baasuu ykn kaffaltii godhuu irraa adda dha. Pasiwwardii, PIN ykn koodii nageenyaa yeroo tokko, shorkaan yoo ta’e illee, akka karaa saffisaa hin fayyadamin.

Nama amanamaa akkaawuntii kenna maal hayyama?

Biyya Ameerikaa keessatti, filannoon nama amanamaa ta’e dhaabbanni maallaqaa yeroo tokko tokko namicha sana qunnamuu danda’u. CFPB akka ibsutti, nama amanamaa maqaa kennuun akkaawuntii irratti seenuu ykn maallaqa sochoosuu hayyama hin kennu. Filannoon kun akkaawuntii hunda irratti hin argamu; kanaaf baankii ykn dhaabbata maallaqaa akkamitti akka hojjetu gaafadhu.

Akkaawuntii ykn aangoo akkaawuntii jijjiiruu dura, baankii fi ogeessa seeraa naannoo beekuu gaafadhu, filannoowwan fi balaa ibsuuf. Mirkaneessi qofaan namicha maal maallaqaan akka hojjetu, ykn filannoo isaa murteessu hin ibsu. Yeroo hunda murtoo keessatti akka hirmaatu kabaji. Yoo nama tokko isaaf akka hojjetu barbaade, akkaawuntii nama biraa keessa seenuu irra, akkaataa seeraan itti qopheessu gaafadhu.

Jijjiirama maal ilaaluu qabna?

Kaffaltii dagatame ykn bitannaa adda ta’e, ibsa garaa garaa qabaachuu danda’a. Kun namicha maallaqa of-danda’uu hin danda’u ykn namni tokko isa miidhe jechuu miti. Maal akka ta’e gaafadhu, yoo waliigale, galmee ykn kaffaltii wal-wajjin ilaali.

CFPB mallattoolee miidhaa maallaqaa agarsiisu tarreessa; maallaqni dhabamuu, bitannaa saffisaa hin beekamne, kaffaltii hin kaffalamne, nama akkaawuntii keessa galchuu, ykn nama bilbila fi daawwannaa daangessu isaan keessa jiru. Gaaf-gaafii sochii namichaa ilaali; mallattoo tokko qofaan sobaa hin murteessin.

Yoo namichi maallaqni dhabameera jedhe, yaada sana jabeeffadhu. Qajeelfama deebii shakkii dhugaa irraa hin ilaalin akkaataa mirkaneessuu gorsa. Namicha dhuunfaan maal akka hubate fi booda maal akka ta’uu barbaadu gaafadhu. Dhugaa dura, firaa, gargaaraa ykn hojjettuu baankii hin himin. Yoo gargaartuu amanamaa tokko keessa jira jettee shakkite, gorsa ogeessa biraa ykn tajaajila naannoo gaafadhu.

Sobaa irraa of-eeggannoo akkamitti godhna?

Namoonni sobaa baankii, dhaabbata mootummaa, dhaabbata, michoota ykn firaa ta’uu danda’u. Yeroo hedduu rakkoo saffisaa jedhanii kaffaltii saffisaan akka godhan ni dhaamu. Qajeelfama nageenya teeknoolojii Alzheimer’s Association odeeffannoo ykn maallaqa dura, quunnamaa mirkaneessuu fi gargaarsa barbaaduu gorsa.

• Yoo dhaamsi ariifachaa ta’e dhaabbadhu. Yoo bilbilaa ykn dhaamsi cuuphaa jiraate, maallaqa hin ergin, odeeffannoo akkaawuntii hin qoodin.
• Quunnamaa amanamaa fayyadamuun mirkaneessi. Bilbila ykn lakkoofsa kaardii ykn gabaasa baankii irraa qabdu fayyadamuun baankii bilbili. Bilbila ykn link namicha irraa dhufe hin fayyadamin.
• Odeeffannoo nageenyaa dhuunfaa eegi. Dhaamsa hin eegamne irratti jecha iccitii, odeeffannoo akkaawuntii guutuu ykn lakkoofsa mirkaneessaa hin deebisin. FTC akkaataa bilbila hin eegamne mirkaneessaa iccitii kennu irraa ba’uu fi baankii lakkoofsa amanamaatiin quunnamuu gorsa.
• Gargaarsa namicha wajjin walii galaan murteessi. Gaaffii ajaa’ibaa namicha eenyu wajjin mirkaneessuu barbaadu gaafadhu. Filannoo nama amanamaa baankii qunnamtii gargaaruu danda’a, garuu kun ni’raa hojii hin hayyamu.

Maallaqni sobaatti kenname yoo ta’e maal godhna?

Baankii, appii kaffaltii, kaardii kennaa ykn dhaabbata maallaqa ergan sa’aa tokkotti quunnami. Lakkoofsa kaardii ykn gabaasa irraa, ykn appii ykn daawwaa ofiiciyaalaa fayyadami. Kaffaltii dhaabuu ykn deebisuu danda’uu isaanii gaafadhu. Tarkaanfiiwwan deebisuu FTC akkaataa maallaqni itti ergame irratti hundaa’uu ibsa; deebisuun mirkanaa’uu hin qabu.

Dhaamsota, kaffaltii, guyyoota fi beeksisa akkaawuntii eegi. Biyya Ameerikaa keessatti, sobaa FTC irratti gabaasuu dandeessa. Yoo nama umurii keessa miidhaa ittiin gaafatu shakkitan, Administration for Community Living Adult Protective Services mootummaa namichaa quunnamuu akka qabdu ibsa. Yoo namni balaa saffisaa keessa jiru, tajaajila hatattamaa naannoo quunnami. Biyya Ameerikaa alatti, tajaajila ittisa maallaqaa fi eegumsa naannoo fayyadami.

Dhiibbaa malee haasa’i. Sobaawwan namoota gowwoomsuuf dhaabbatan. Qajeelfama CFPB gargaarsa sobaa fi kuufamaa filannoo gabaasaa Ameerikaa tarreessa, akkasumas webiiseeta amanamaa fi lakkoofsa bilbilaa fayyadamuu gorsa.

Murtoo maallaqaa addaa irratti gargaarsa eessa argannaa?

Baankii namichaa tooftaa fi eeyyama maal akka jiran gaafadhu. Barreeffama seeraa ykn jijjiirama itti gaafatamummaa akkaawuntii, ogeessa seeraa biyya namichi jiraatu beekuu waliin haasa’i. Yoo kaffaltii miidhaa ta’uu danda’u irratti yaaddu, tajaajila eegumsa naannoo fayyadami. Fuulli kun aangoo namni tokko qabaachuu qabu ykn kaffaltiin tokko sobaa moo akka hin taane hin murteessu.

Qajeelfama tarkaanfii jalqabaa booda mirkaneessa namicha fi maatii gaaffii karoora tokko filachuuf gargaara. Qajeelfama waliigaltee maatii jijjiirama tokko tokkoon mari’achuuf akkaataa kennu.