Yeroo Namichi Dementia Qabu Shakkii Yookaan Itti Himu

Yeroo namichi waalletii fudhachuu, qabiyyee fudhachuu ykn maallaqa jijjiiruu kan akka ati taate himu, sodaan dhiphisuu danda’a. Namichi dementia qabu meeshaa dagachuu, sochii yaadachuu ykn wanta ta’e garaagarsa ta’een hubachuu danda’a. Garuu dementia akka shakkiin sobaa ta’e mirkaneessu hin dandeessu. Dhaggeeffachuu fi qabiyyee mirkaneessuun jalqabi.

Qajeelfama Alzheimer’s Association waa’ee shakkii fi amantii dogoggoraa keessatti, nama tokko nagaa akka eegu, deebii gabaabaa akka kennu, fi akka hin falmiin gorsa. Alzheimer’s Society immoo namichi dementia qabu waan akka hin ta’in yoo dhaabsate illee, shakkii ilaaluu akka qabnu gorsa. Fuulli kun yaada wal-dubbii waliigalaa malee, shakkii tokko dhugaa ta’uu isaa murteessuuf hin ta’u. Waa’ee wanta ija ykn dhagaadhaan namoonni hin argin argu ykn dhagaʼu irratti, qajeelfama keenya waa’ee dementia fi argannoo sobaa ilaali.

Yeroo namichi shakkitu maal jedhuu danda’a?

Shakkii sana, wanta mirkanaa’e hin beekne waliigaluu malee deebisi. Deebii gabaabaa fi jabaa tokko wal-dubbii banaa akka ta’u gargaaruu danda’a. Fakkeenyaaf: “Waalletiin kee badee sodaatta jirta. Haa wal-barbaannu.” Booda dhaabbadhu, akkamitti deebii kennaa akka jiru ilaali.

• Dura dhaggeeffadhu, booda ibsi. Meeshaan maali dhabame ykn maaltu shakkii isa fide gaafadhu. Sodaan isaa meeshaa sana caalaa wanta caalaa ta’uu danda’a.
• Deebii gabaabaa kenni. Falmii dheeraan hubachuu hin dandeenye dabalaa, namoota lamaaniif rakkina caalaa fida.
• Gaaffii ykn falmii irraa of eeggadhu. Namichi akka yaadatu ykn meeshaa maal akka godhe akka ibsu hin gaafatin.
• Gargaarsa gochaa kenni. Yoo namichi barbaade, iddoowwan beekamaa wal-jala barbaadi, ykn namni biraa akka gargaaru gaafadhu.
• Yoo rakkinni guddatu dhaabbadhu. Namichi fagaachuu barbaadee, yeroo biraa yoo nagaa ta’e waa’ee sana deebi’aa dubbadhu.

Shakkiin kun ofii keessanii irratti hin sammuu-fudhachuu danda’a. Sodaa namichaa irraa wantoota beekaman adda baasi. Wanta ta’e irraa wantoota beekan kan sodaa namichaa keessaa adda baasi. Akka itti hin dhiibamne, waa’ee kunuunsa keessanii ragaa hundaaf ittin hin barbaachisu.

Qabiyyeen meeshaa dhabamuu dhugaa ta’uu danda’a?

Eeyyee. Dura meeshaan dhugumaan dhabame moo akka hin dhabamne mirkaneessi. Namichi iddoo gaddaa keessa kaa’uu danda’a, namni tokko sarara sanaa sarrii danda’a, ykn meeshaan fudhatamuu danda’a. Dementia qabu jedhee, gabaasa jiraachuu yookaan miidhaa ykn dhiibbaa hin dhiisin.

Meeshaa dhabame yoo ta’e, namichi yoo barbaade wal-jala barbaadi. Iddoowwan yeroo hunda itti kaa’u ilaali, booda sochii guyyaa darbe deebi’i. Meeshaan guddaa, nageenya irratti barbaachisaa, ykn hamma dhabamee jiraatu yoo ta’e, wanta beektan namichaaf himi, namoota hafanii ykn ogeessa amanamaa tokko hirmaachisi.

Yoo maallaqaa ykn hojii mana keessaa wal-qoodan, galmee ifaa namichi fudhatu fayyadami. Gatii, qabiyyee ykn galmee waliigaltee jiraatan eeggadhu, wanta ifaa ta’een ibsi. Gorsa qabiyyee, hayyama ykn itti gaafatamummaa seeraa naannoo keessanii ogeessa amanamaa naannoo irraa gaafadhu; qajeelfamni kun gaaffilee sana murteessuu hin danda’u.

Yoo qabiyyeen dhugaa ta’uu isaa hin beekne, nama tokko amanamaa ta’e akka ittiin gargaaru gaafadhu. Namicha amanuu danda’u filadhu, odeeffannoo barbaachisu qofaa wal-qoodi.

Akkamitti aadaa baratamaa meeshaalee dhabamanii gargaaru?

Meeshaa yeroo baay’ee dhabamu iddoo addaa kennuun gargaaruu danda’a. Kuusaa furaa, tapha waalleetii ykn kutaa maqaa qabu mijaa ta’uu danda’a. Alzheimer’s Society iddoo wal-fakkaatu meeshaalee akka furaa ykn ilaalcha fayyadamuuf gorsa. Namichi iddoo akkamitti amanamuu akka danda’u gaafadhu.

Tokko tokkoon jijjiirama yaali. Meeshaalee ibsa malee sochoosuun, namichi meeshaa iddoo isaa irratti hin amanamne taasisuu danda’a. Meeshaa gatii gadi-aanaa tokko yoo yeroo baay’ee dhabamu, garba biraa gargaaruu danda’a mana tokko keessatti; garuu kun meeshaa jalqabaa dhabame akka hin sirreessine ta’uu qaba.

Ija fi dhagaan namichi akka nagaadhaan argatu mirkaneessi. Dementia Australia rakkina ija ykn dhagaa, dhukkuba, dhiibbaa qorichaa, jijjiirama karoora ykn naannoo gaddisiisaa jijjiirama argannoo irratti dhiibbaa qabaachuu danda’u jedha. Namicha gaafadhu, mana gaddisiisaa yoo ta’e; meeshaa ija ykn dhagaa yoo fayyadamu, akka qabu mirkaneessi.

Yeroo maal gargaarsa fayyaa ykn alaa gaafadhu?

Shakkiin haaraa, baay’ee ta’aa ykn sodaa kenne yoo ta’e, ogeessa fayyaa namichaa himi. Yeroo sana maal akka ta’e, akkasumas yoo jijjiirama fayyaa, karoora, naannoo ykn qorichaa jiraate barreessi. Qorichaa qajeelfama malee jalqabuu, dhaabuu ykn jijjiiruu hin taane.

Qajeelfama NHS waa’ee kunfuusa saffisaa akkas jedha: gargaarsa fayyaa ariifataa barbaachisa. Jijjiirama saffisaa ykn fayyaa hamaa yoo ta’e, tajaajila hatattamaa ykn ariifataa iddoo namichi jiraatu bilbili.

Yoo falmiin dhiibbaa, miidhaa, dhiphina ykn miidhaa ta’e, nageenya namichaa mirkaneessi, gorsa ogeessa amanamaa naannoo ykn tajaajila nageenya hawaasaa gaafadhu. Yoo nama tokko balaa ammaa keessa jirate, tajaajila hatattamaa naannoo keessanii bilbili. Yoo wanta dhiphinaa ta’e qofaa hin qorin; yoo kun isin ykn nama biraa balaa keessa galchuu danda’e.

Akkamitti ofii keessan eeggattu?

Shakkii yeroo yeroo deebi’u, dhiyeenya namichaa wajjin gonkumaa dhiphisuu danda’a. Nama amanamaa ykn gorsaa wajjin dubbadhu, yeroo hojii kunuunsaa ulfaate yoo ta’e, gargaarsa gaafadhu. Qajeelfama rakkina maatii waa’ee kunuunsa dementia hojii qoodachuu akka dandeessan yaada kenna; qajeelfama of-eeggannoo kunuunsitootaa boqonnaa fi deeggarsa ilaala.

Waan mirkanaa’uu danda’u irratti xiyyeeffadhu, akkasumas akkamitti namichi itti dhaga’amu, deeggarsa barbaachisus. Dhimma kamiyyuu wal-dubbii keessatti kunuunsa keessan mirkaneessuu hin qabdu. Yoo shakkiin deebi’u, gargaarsa itti gaafatamummaa qabu naamusa namichaa kabajuu fi nageenya hundaaf eegu barbaadi.