Nhịn ăn gián đoạn và sa sút trí tuệ: nghiên cứu nói gì

Nhịn ăn gián đoạn, chẳng hạn chỉ ăn trong khung tám giờ hoặc cắt giảm mạnh lượng calo hai ngày mỗi tuần, được chú ý rất nhiều, và một số bài viết cho rằng nó có thể bảo vệ não. Nếu bạn là người lớn tuổi, hoặc bạn chăm sóc người đang sống chung với sa sút trí tuệ, thì đây là điều nghiên cứu thực sự cho thấy, và vì sao cần thận trọng.

Đây là thông tin chung, không phải lời khuyên y tế. Đừng bắt đầu nhịn ăn, hoặc thay đổi cách ăn uống của người bạn chăm sóc, khi chưa trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có chứng chỉ (registered dietitian). Xem tuyên bố miễn trừ y tế của chúng tôi.

Nhịn ăn gián đoạn có phòng ngừa được sa sút trí tuệ không?

Chưa có bằng chứng tốt cho thấy nhịn ăn gián đoạn phòng ngừa hoặc làm chậm sa sút trí tuệ. Viện Quốc gia về Lão hóa Hoa Kỳ (NIA) cho biết chưa đủ bằng chứng để khuyến nghị bất kỳ kiểu hạn chế calo hay nhịn ăn nào, và còn cần tìm hiểu thêm nhiều về hiệu quả và độ an toàn của chúng, nhất là ở người lớn tuổi (NIA về hạn chế calo và nhịn ăn).

Vì sao bằng chứng lại hạn chế đến vậy

NIA nêu một số lý do:

• Hầu hết các nghiên cứu là trên động vật. Nghiên cứu trên giun, ruồi, chuột và khỉ đã cho ra những kết quả thú vị, nhưng những phát hiện này không nhất thiết áp dụng được cho con người. Ngay cả ở động vật, kết quả cũng lẫn lộn; ở một số dòng chuột, hạn chế calo còn làm rút ngắn tuổi thọ.
• Các thử nghiệm ở người thì ngắn. Hầu hết chỉ kéo dài vài tuần hoặc vài tháng.
• Hầu hết các thử nghiệm ở người tập trung vào giảm cân ở người lớn thừa cân, không phải vào trí nhớ hay sa sút trí tuệ.
• Người lớn tuổi hiếm khi được đưa vào. Nhiều thử nghiệm tuyển người từ 60 tuổi trở xuống.

Một tổng quan hệ thống năm 2026 đã xem xét riêng nhịn ăn gián đoạn ở người từ 60 tuổi trở lên. Tổng quan thấy rằng bằng chứng ở nhóm tuổi này vẫn còn hạn chế, với các nghiên cứu nhỏ, thời gian theo dõi ngắn và thiết kế không đồng nhất. Các phát hiện về tư duy và trí nhớ đến từ từng nghiên cứu riêng lẻ chứ không phải từ kết quả gộp của các thử nghiệm. Tổng quan cũng ghi nhận rằng một số nghiên cứu liên kết khung giờ ăn rất ngắn hoặc những lần nhịn ăn dài với kết quả xấu hơn, và các tác giả kêu gọi thận trọng với người lớn tuổi (tổng quan năm 2026 trên Nutrients).

Một số nhà nghiên cứu cho rằng việc cơ thể chuyển sang đốt mỡ trong lúc nhịn ăn có thể ảnh hưởng đến não, nhưng đây vẫn là một giả thuyết đang được nghiên cứu. NIA lưu ý rằng khoa học vẫn chưa chắc chắn.

Nhịn ăn có những rủi ro gì với người lớn tuổi?

Nhịn ăn không phải là một thử nghiệm vô hại với nhiều người lớn tuổi. Những rủi ro có thể có gồm:

• Sụt cân ngoài ý muốn. Ăn ít hơn mức cơ thể cần có thể dẫn đến sụt cân và giảm sức cơ, khiến người ta yếu hơn.
• Mất cơ và mất xương. Trong một thử nghiệm hai năm về hạn chế calo ở người trẻ và trung niên do NIA hỗ trợ, những người tham gia bị giảm nhẹ mật độ xương và khối lượng cơ nạc.
• Hạ đường huyết khi dùng thuốc tiểu đường. Người dùng insulin hoặc một số thuốc tiểu đường khác có thể bị tụt đường huyết quá thấp nếu bỏ hoặc trì hoãn bữa ăn, theo Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ. Đường huyết thấp có thể gây chóng mặt, lú lẫn và cáu gắt.
• Mất nước. Nếu bỏ đồ uống cùng với bữa ăn, một người có thể bị mất nước.
• Chóng mặt và té ngã. Mayo Clinic lưu ý rằng nhịn ăn gián đoạn có thể khiến người ta rất mệt và chóng mặt, và có thể không phải là nếp ăn lành mạnh với người có nguy cơ cao bị mất xương và té ngã (Mayo Clinic về nhịn ăn gián đoạn).
• Những tác động khác. Mayo Clinic cũng liệt kê đau đầu, thay đổi tâm trạng và táo bón, và ghi nhận một số bằng chứng cho thấy nhịn ăn 16 giờ với khung ăn 8 giờ có thể làm tăng nguy cơ bệnh tim so với các khung giờ ăn khác. Bằng chứng đó chưa ngã ngũ.

Vì sao ăn đủ mới là mối quan tâm lớn hơn khi bị sa sút trí tuệ?

Với người đang sống chung với sa sút trí tuệ, vấn đề thường gặp là ăn uống đủ, chứ không phải quá nhiều. Alzheimer’s Association giải thích rằng người ở giai đoạn giữa và muộn có thể choáng ngợp trước những lựa chọn món ăn, quên ăn, hoặc nghĩ rằng mình đã ăn rồi. Hội cũng cho biết dinh dưỡng kém có thể làm tăng các triệu chứng về hành vi và gây sụt cân (Alzheimer’s Association về thức ăn và việc ăn uống).

Alzheimer’s Society lưu ý rằng ăn không đủ có thể dẫn đến sụt cân, giảm sức cơ, mệt mỏi và yếu sức, khiến người đó yếu hơn và khó hồi phục hơn sau các nhiễm trùng (Alzheimer’s Society về cảm giác thèm ăn).

Vì những lý do này, nhịn ăn không phải là ý hay với người đang sống chung với sa sút trí tuệ. Bỏ bớt bữa có thể dễ dàng trở thành bỏ bữa. Mọi thay đổi trong cách ăn uống của người bị sa sút trí tuệ nên do bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có chứng chỉ hướng dẫn.

Những dấu hiệu cảnh báo ăn hoặc uống không đủ là gì?

Hãy để ý:

• Sụt cân, hoặc quần áo rộng ra.
• Bỏ thức ăn hoặc từ chối bữa ăn, hoặc ngậm thức ăn trong miệng.
• Mệt mỏi hoặc yếu sức.
• Táo bón, có thể liên quan đến chế độ ăn và mất nước.
• Dấu hiệu mất nước. NIA liệt kê khô miệng, chóng mặt, tim đập nhanh và ảo giác, những dấu hiệu mà bản thân sa sút trí tuệ cũng có thể gây ra (NIA về các vấn đề y tế thường gặp).

Chán ăn có nhiều nguyên nhân có thể có: răng đau hoặc răng giả lỏng, thuốc mới, trầm cảm, táo bón, ít vận động hơn, hoặc thay đổi về vị giác và khứu giác. Hãy báo bác sĩ của người đó về bất kỳ dấu hiệu nào trong số này. Bác sĩ có thể tìm nguyên nhân và có thể gợi ý một chuyên gia dinh dưỡng hoặc thực phẩm bổ sung.

Làm sao giúp người đó ăn và uống đủ?

• Cho ăn các bữa nhỏ và bữa phụ thường xuyên, thay vì ba bữa lớn.
• Dọn những món yêu thích, và linh hoạt khi khẩu vị thay đổi. Đồ ngọt có thể được đón nhận nếu người đó ăn kém; hãy hỏi bác sĩ xem có lý do sức khỏe nào để hạn chế đường không.
• Để đồ uống trong tầm với và đưa những cốc nhỏ suốt cả ngày. Súp, trái cây, sinh tố và sữa lắc cũng được tính.
• Ăn cùng nhau khi có thể. Bữa ăn là dịp để có bầu bạn, không phải một việc cần làm cho xong.
• Thử thức ăn cầm tay, như bánh mì kẹp, múi trái cây hoặc miếng thịt gà, nếu dao nĩa đã trở nên khó dùng.

Hướng dẫn về chế độ ăn của chúng tôi có thêm ý tưởng cho bữa ăn. Giúp chuẩn bị thức ăn cũng có thể là một hoạt động chung dễ chịu; xem việc nhà.

Hãy nói chuyện với bác sĩ

Trước khi tự thử bất kỳ kế hoạch nhịn ăn nào, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có chứng chỉ, nhất là nếu bạn dùng thuốc tiểu đường hoặc thuốc huyết áp, vừa sụt cân gần đây, hoặc đã từng bị ngã. Với người đang sống chung với sa sút trí tuệ, hãy hỏi bác sĩ của họ về việc mỗi ngày nên ăn và uống bao nhiêu, thay vì hỏi về nhịn ăn.

Hãy tìm trợ giúp y tế khẩn cấp khi lú lẫn đột ngột, ngất xỉu, hoặc có dấu hiệu đường huyết rất thấp không cải thiện nhanh.