Yeroo Namichi Dementia Qabu Waan Ilaalu ykn Dhaggeeffatu

Namichi waan namoonni biroo hin hubanne ilaaluu, dhaggeeffachuu, urgeessuu, dhandhamuu ykn itti dhagaa’uu isaa dhugaa ta’uu danda’a. Sodaa kan fidu ykn hin dhiphisne ta’uu danda’a. Akkuma namicha jirutti hubadhu, akkasumas nagaa namichaa fi yoo nama tokko balaa keessa jiraa ta’e irraa jalqabi, waan dhugaa ta’e akka mirkaneessan hin yaali.

Muuxannoon kun mul’ata ta’uu danda’a, garuu mul’ata dogoggoraa ykn nama dogoggoree beekuu illee ta’uu danda’a. Fakkiin ifa irraa nama fakkaatu ta’uu danda’a; nama beekamu tokko immoo nama biraa ta’uu danda’a. Gara kam akka ta’e murteessuu hin barbaachisu. Waan namichi jedhu, waan ati argite ibsi; yoo yaaddoo qabaatte ogeessa fayyaa gaafadhu.

Yeroo sanatti maal godhuu qaba?

Nagaa qabi, namicha akkamitti akka itti dhaga’amu gaafadhu, falmii malee jajjabeessi. Alzheimer’s Association muuxannoo dhiphisaa ykn balaa qabu madaaluu gorsa. Yoo namichi nagaa fi nageenya qabu, akka dhaabbatu hin barbaachisu.

• Dhiibbaa namichaa beeki. Akkana jechuu dandeessa: “Nama tokkoo hin arginu, garuu sodaa akka qabdu hubadha. Ani asitti jira.” Kun dhugaa dha, namichi akka ati isa tajaajiltu hubatu godha.
• Jechoota gabaabaa godhi. Ibsa dheeraa ykn sirreessa deddeebi’uun yaadaan ni dabala. Yoo namichi waan argu ibsuu barbaade, akka ibsu kenni.
• Jijjiirama kennuu, dirqisiisuu hin taane. Iddoo ifaa fi beekamaa dhaabbachuu, ifa biraa banuu ykn sirba beekamu dhaggeeffachuu isa gaafadhu. Gara kutaa ifaa beekamaatti jijjiiruun gargaaruu danda’a; yoo namichi jijjiiramuu hin barbaanne dhaabbadhu.
• Yoo barbaade bira jiraadhu. Namicha battaluma hin tuqin. Harka kennuu ykn runfachuu dura gaafadhu.

Yoo muuxannoon hin balaane, hin dhiphisne, namicha duukaa hordofi. Namicha yaada isaa mirkaneessuuf hin yaali, yaadaa ilaalcha isaa hin qoodin.

Namoonni tokko tokko muuxannoo jajjabeessaa ykn beekamaa argu. Yoo namichi nagaa fi nageenya qabu, yaadaa jijjiiruu ykn bakka biraatti fuudhuu hin barbaachisu. Waan barbaadu gaafadhu; mari’achuu fayyaa irratti yeroo hunda hin jijjiirin. Yoo sodaa qabaate, waan ati hin argin iyyuu, sodaa isaa deebisi.

Iddoo keessatti wanni nama ykn sagalee fakkaatu jiraa?

Yoo namichi gargaarsa kana fudhachuu barbaade, bakka sana wajjin mirkaneessi. Alzheimer’s Society mul’ata fi mul’ata dogoggoraa adda baasa, kunis meeshaa ykn fakkii dhugaa dogoggoruun ilaalamu.

• Ifa fooyyessi. Ibsaa ibsuu, ilaalcha ifaa fi shaatii ykn ilaalcha daakuu fi ibsaa irraa dhufu ilaali.
• Sagalee waliigalaa ilaali. Televizhiinii, fanii ykn meeshaa elektirikii sagalee namaa ykn tarkaanfii fakkaachuu danda’a. Namichi yoo waliigale qofa gadi buufi ykn dhaabi.
• Fakkiiwwan ilaali. Gogaa, sitaatii ykn tarkaanfii baay’ee ta’an, sochii ykn meeshaa fakkaachuu danda’u. Namicha gara iddoo biraa ilaaluu ykn ilaalcha jijjiiruu barbaadee isa gaafadhu.
• Meeshaalee dareessaa ilaali. Yoo namichi ajajaa ykn gurra dhaga’uuf meeshaa fayyadamu, akka isaan argamanii akkuma jedhu hojjetan ilaaluuf gargaaruu barbaadee isa gaafadhu.

Yoo muuxannoon iddo tokko keessa deddeebi’u, wanti deddeebi’u barbaadi: ifa daandii, fakkii lafa irratti ifa, televizhiinii dhaggeeffamu mana biraa, ykn ifa gadi dhiphaa ganama dhumaa. Sagalee ykn meeshaa dhugaa mirkaneessi, dura jijjiirama hubannaa ta’e hin fudhatin. Yoo jijjiirama naannoo yaaldee, ibsi, akka isa gaarii ta’e gaafadhu.

Jijjiirama xiqqaa tokko yeroo tokko yaali. Meeshaa namichaa hin sirreessin, yookaan waan jaalatu gaafa malee hin buusin. Karoora beekamaa fi iddoo ifaa nagaa qabu akka salphaa ta’u danda’a.

Yoo doktora qunnamuu qabna yoo?

Muuxannoo haaraa, deddeebi’aa, dheeraa ykn dhiphisaa irratti doktora namichaa qunnami. Jijjiirama ilaalcha ykn dhaggeeffannaa, dhukkubni, qorichi fi factoroota biroo gargaaruu danda’u. Ogeessi fayyaa waan ta’aa jiru madaaluu fi hordoffii barbaachisu yoo jiraate ni beeka. Qajeelfama Dementia Australia factoroota qaamaa, sensii, qorichaa fi naannoo mirkaneessuu akka barbaachisu illee gorsa.

Jijjiirama saffisaan dhufu garaa garaa dha. NHS dhiphina sammuu saffisaa gargaarsa fayyaa saffisaa akka barbaachisu ibsa, Alzheimer’s Society immoo mul’ata sensii sadi ol keessa ta’e gargaarsa fayyaa saffisaa akka barbaachisu gorsa. Yoo namichi saffisaan sammuu isaa dhiphate ykn hallucination sensii hedduu keessa ta’e, tajaajila fayyaa naannoo saffisaa qunnami. Yoo namni balaa saffisaa keessa jiru, tajaajila hatattamaa naannoo fayyadami.

Qorichaa of-danda’uun hin jalqabin, hin dhaabin, hin jijjiirin. Qorichaa namichi fayyadamu hunda, qorichaa farmaasii ala ta’e dabalatee, barreessaa ykn farmaasistii akka ilaalan gaafadhu. Qajeelfama daawwannaa ogeessaa gaaffilee qopheessuuf gargaaruu danda’a.

Odeeffannoon daawwannaa keessatti gargaaruu danda’u maali?

Yoo namichi waliigale, odeeffannoo gabaabaa tokko garee kunuunsaatiif barreessi:

• waan argeef, dhaggeeffateef ykn dhiphatef, jechoota isaa yoo danda’amu fayyadami;
• yeroo fi bakka, akkasumas hanga yeroo dheerate;
• namicha sodaa qabu, nagaa ykn balaa keessa jiru ta’uu isaa;
• naannoon akkamitti akka ture, ifa, ibsa, sagalee fi namoota dhiyaatan dabalatee;
• dhukkubni, jijjiirama sensii ykn jijjiirama qorichaa dhiyeenyaan beektan.

Jechoota namichaa fayyadami, waan ilaaltee ibsi. Fakkeenyaaf, “fooyyaa dhaabbachuu jedhe” jechuun ibsi, “muuxannoo sana” jechuu irra. Odeeffannoo waliigalaan wal-qooddi.

Galmeen kun sababa hin murteessu. Yoo muuxannoon dhiphinaa ykn jijjiirama sammuu guddaa irraa saffisaan jalqabe, galmee walitti qabuu irra gargaarsa saffisaa barbaadi.

Qajeelfama wal-jijjiirama guyyaa galgalaa ifa galgalaa fi karoora ilaala. Waa’ee meeshaa badaa, yoo namichi dementia qabu shakkii ta’e ilaali.