Demensiýasy bolan adam bir zat görende ýa-da eşidende

Adama, başgalar duýmadyk zady görmek, eşitmek, ys duýmak, tagam duýmak ýa-da duýmak hakykat ýaly bolup biler. Ol aljyrandyryp biler, ýa-da olary hiç aljyratmaz. Hemişe adamyň duýgusyndan we kimdir birinin howpsuzlygyndan başlaň, nämäniň bolandygyny ýa-da bolmandygyny subut etmäge synanyşmaň.

Tejribe halüsinasiýa bolup biler, ýöne nädogry kabul ýa-da adamy nädogry tanamak hem bolup biler. Kölege adam ýaly görünip biler; tanyş adam başga biri bolup ýalňyş alynyp biler. Haýsysynyň bolýandygyny kesgitlemek hökmany däldir. Adamyň aýdýanyny we özüňiziň görýäniňizi beýan ediň, eger alada bar bolsa lukmana ýüz tutuň.

Pursatda näme etmeli?

Rahat boluň, adamdan duýgusyny soraň we garşylaşmazdan ynamdyryjy söz aýdyň. Alzheimer’s Association tejribäniň howatyrly ýa-da howply bolandygyny baha bermegi maslahat berýär. Adam rahat we howpsuz bolsa, bölüp durmaga zerurlyk bolmaz.

• Duýgusyny ykrar ediň. Siz şeýle diýip bilersiňiz: “Men hiç kimi görmeýärin, ýöne bu ýagdaýyň howatyrly bolandygyny aňýaryn. Men şu ýerde.” Bu dogruçyl we adama ciddi garalýandygyny bildirýär.
• Sözleriňizi gysga saklaň. Uzyn düşündiriş ýa-da gaýtalanýan düzediş stressi ýokarlandyryp biler. Adam isleseler, özi görýän zadyny beýan etmäge rugsat beriň.
• Üýtgeşme teklip ediň, zor ulanmaň. Başga ýerde oturmagy, başga çyrany ýakmagy ýa-da tanyş aýdymy diňlemegi soraň. Ýagtyly, tanyş otaga geçmek kömek edip biler; adam göçmek islemese, togtaň.
• Ýanynda bolmaga razy bolsa, ýakyn duruň. Adamy birdenkä elläp ýa-da gujaklap durmaň. El ýa-da gujak hödürlemezden ozal soraň.

Tejribe zyansyz we aljyrandyrmaýan bolsa, adamyň ýolunda gidiň. Pursaty synaga ýa-da adamdan görenini subut etmegi soramaga öwürmäň.

Käbir adamlar tejribäni ynamdyryjy ýa-da tanyş görýärler. Adam rahat we howpsuz bolsa, mowzugy üýtgetmek ýa-da başga ýere alyp gitmek zerur bolmaz. Näme isleýändigini soraň; her şeýle pursady lukmançylyk gürrüňine öwürmäň. Eger ol aljyrasa, siz görmeýän zadyňyz bilen hem bolsa, şol duýguya jogap beriň.

Otagdaky zat adam ýa-da ses ýaly görünip biler mi?

Kömek isleseler, ýagdaýy adam bilen birlikde barlaň. Alzheimer’s Society halüsinasiýalary, hakyky zat ýa-da nagyş nädogry görlende bolýan ýalňyş kabulden tapawutlandyrýar.

• Ýagtylygy gowulaşdyryň. Lampany ýakyň we güzgülerden hem penjiredenden çykýan kölegelere we şöhlelenmelere serediň.
• Umumy sesleri barlaň. Telewizor, weňtilýator ýa-da enjam ses ýaly, ýa-da ädim ses ýaly bolup biler. Adam razy bolsa, diňe şonda sesini azaldyň ýa-da öçüriň.
• Nagyşlara serediň. Dykyz halyçasy, perdesi ýa-da diwar kagyzy hereket ýa-da zat ýaly bolup biler. Adam başga ýerden seredip ýa-da görnüşi üýtgedip bilmegini isleýärmi diýip soraň.
• Duýgy kömekçilerini barlaň. Adam gözaýnak ýa-da eşidiş kömekçisi ulanýan bolsa, ol adaty ýaly elýeterlimi we işleýärmi diýip, kömek isleýärmi soraň.

Tejribe şol bir ýerde ýüze çykýan bolsa, gaýtalanýan bir zady gözläň: penjiredäki şöhle, güçli ýer nagyşy, beýleki otagdan eşidilýän telewizor ýa-da agşam garaňkylygyndaky ýagtylyk. Duýgyda üýtgeme hasaplamazdan ozal hakyky ses ýa-da zat barmy diýip barlaň. Gurşawy üýtgedip görseňiz, düşündiriň we adamdan rahatlandyrýarmy diýip soraň.

Bir wagtda bir kiçi üýtgeşme ediň. Soramazdan adamyň zatlaryny ýerinden götermäň ýa-da gymmatly zadyny aýyrmaň. Tanyş tertip we rahat, ýagtyly giň ýer has aňsat bolup biler.

Lukmany haçan habarlandyrmaly?

Täze, gaýtalanýan, uzak dowam edýän ýa-da aljyrandyryjy tejribeler barada adamyň lukmanyna ýüz tutuň. Görüşiň ýa-da eşidişiň üýtgemegi, keseller, dermanlar we başga faktorlar sebäp bolup biler. Lukman näme bolup biljekdigini we indiki barlagyň zerurlygyny baha berip biler. Dementia Australia-nyň gollanmasy hem fiziki, duýgy, derman we çäge degişli faktorlary barlamagy maslahat berýär.

Birden üýtgeme başgadyr. NHS birden aljyrama derrew lukmançylyk kömegini talap edýär diýýär, Alzheimer’s Society bolsa halüsinasiýa birnäçe duýgy bilen baglanyşykly bolsa derrew lukmançylyk kömegini maslahat berýär. Adam birden aljyrasa ýa-da halüsinasiýa birnäçe duýgyny öz içine alsa, ýerli kömek hyzmatlaryna derrew ýüz tutuň. Adam derrew howpda bolsa, ýerli gyssagly hyzmatlary ulanyň.

Dermany özbaşdak başlamaň, togtatmaň ýa-da üýtgetmäň. Lukmandan ýa-da dermanhanadan soňky üýtgeşmeleri we adamyň ulanýan ähli dermanlaryny, şol sanda dükanda satylýanlary, gözden geçirmegini soraň. Lukman kabulyna taýýarlanmak gollanmamyz sorag taýýarlamaga kömek edip biler.

Lukmançylyk kabulynda haýsy jikme-jiklikler kömek edip biler?

Adam razy bolsa, idegiň topary üçin gysga bellikleri ýazyň:

• adamyň görenini, eşidenini ýa-da duýanyny, mümkin bolsa özüniň sözleri bilen;
• näme wagt we nirede bolandygyny, takmynan näçe dowam edendigini;
• adamyň howatyrly, rahat ýa-da howplymy görünendigini;
• otagyň nähili bolandygyny, ýagtylygy, kölegeleri, sesleri we ýanynda kimiň bolandygyny;
• size mälim bolan täze keseli, duýgy ýa-da derman üýtgeşmesini.

Adamyň öz sözlerini ulanyň we görenleriňizi beýan ediň. Mysal üçin, “penjiräniň ýanynda adam bar diýdi” ýazyň, hadysa lukmançylyk ady bilen ýarlyk bermäň. Mümkin bolsa, bellikleri adam bilen razylaşyp paýlaşyň.

Bu bellikler sebäbi diagnoz etmeýär. Eger tejribe birden aljyrama ýa-da ünsüň düýpli üýtgemegi bilen başlasa, ýazgy ýygnamagy garaşmazdan derrew kömek gözläň.

Gijeki aljyrama barada gollanma agşamky ýagtylygy we tertibi görkezýär. Zatlaryň ýitendigi barada ynamsyzlyk üçin demensiýasy bolan adam şübhelenende bölümine serediň.