Yeroo Namichi Dementia Qabu Si Hin Beekne

Yoo namichi dementia qabu akka isin hin beekne, yeroo sana rakkisaa fi rifeensa ta’uu danda’a. Wanta jechuu barbaaddan, yookaan hariiroo sana akka deebisanii ibsaniif yaaduu dandeessu. Haala hundi garaagarummaa qaba. Wanta namicha nagaa fi jabaa godhu irratti jalqabi, qormaata wanta yaadatu irratti hin jalqabin.

Qajeelfama Alzheimer’s Association waa’ee yaadannoo fi rakkina wal-dubbii keessatti, gara jijjiiramoota dhufuu danda’anitti maatii hin beekuu ni dabalata. Dementia Australia fi Alzheimer’s Society immoo namichi nama beeku nama biraatti yaaduu akka danda’u ibsu. Kun qajeelfama waliigalaa dha; sababa jijjiirama addaa tokkoo akka ibsu hin danda’u.

Maaliif namichi na hin beekne yeroo ta’u maal ta’uu danda’a?

Dementia yaadannoo fi akkamitti namichi wanta ija isaatiin argu hiikuu irratti dhiibbaa qabaachuu danda’a. Namichi akka ibidda biraa maatii ykn nama biraatti si yaaduu danda’a, ykn akkamitti walitti hidhamtan sirriitti hin beeku.

Waa’ee sana, akkuma ilaalchi isaa akka namicha tokkoo ta’uu isaa irratti hin murteessu. Xiyyeeffannaa kee ergama isaa fi deebii isaa yeroo sanaa irratti godhi.

Ibidda dhiphaa ykn sagalee baay’ee, rakkina ija ykn dhagaa, dhukkuba, dhiibbaa qorichaa, iddoo hin beekne ykn jijjiirama karoora dhiibbaa qabaachuu danda’u. Kunniin sababa ta’uu danda’an malee, akka sababa kenname mirkaneessuu hin danda’u. Yoo jijjiirami kun haaraa ta’e ykn namicha rakkisaa jiraate, ogeessa fayyaa isaa waa’ee wanta ta’e hubachiisi, yoo barbaachise ilaalamuu isaa gaafadhu.

Yoo kutaan ta’e dukkanaa ykn baay’ee walitti-qabamaa ta’e, jijjiirama tokko yaali: ibidda banu, sagalee duubaa dhaabbadhu, ykn iddoo beekamaa tokkotti deemi. Gargaarsa ija ykn dhagaa namichi yoo fayyadamu, meeshaalee sana fayyadamuu isaa gaafadhu. Gargaarsa kun gargaaruu danda’u, garuu namoota hundaaf akka hin hiikamne hubadhu.

Yeroo sana maal jedhuu danda’a?

Namicha fuula isaa ilaalu dhaabbadhu, sagalee laafaa fi beekamaa fayyadamuun dubbadhu. Maqaa keessanii fi hariiroo keessan salphaatti ibsi, akkuma guyyaa biraa galmaa seenuun akka jettan: “Akkam, ani Alex, intala kee.” Booda dhaabbadhu, deebii isaa ilaali.

• Yoo nagaa ta’e, wal-dubbii ifaa tokko itti fufi. Wanta ammaa jiru irratti dubbadhu, ykn wal-taa’uu barbaadanii gaafadhu.
• Yoo shakkii ta’e, deeggarsa gabaabaa kenni: “Nagaadhaa. Ani siin wajjin jira.” Yeroo deebii kennuuf kenni.
• Yoo sodaachaa ta’e ykn akka bahuu gaafate, duubatti deebi’i iddoo kennaa. Hin qabin, akka ati akka beektu deebii hin barbaachisin, yookaan odeeffannoo sodaachisu deddeebi’uu hin dhiisin.
• Yoo maqaa biraa si waamu, yeroo tokko ofii keessan ibsuu dandeessu, garuu sirreessuu irraa hin jalqabin. Yoo nagaa ta’e, gosa ykn wanta jaallatu irratti ce’i.

Qajeelfama wal-dubbii jechoota gabaabaa fi laafaa fayyadamuu, akkasumas qormaataa fi falmii irraa of-eeggachuu gorsa. Gaaffii, “Ani eenyu akka ta’e yaadatta?” hin gaafatin. Gaaffiin sun akka qormaataa fudhatama, akkasumas namichi akka isin beektu gargaaruu hin danda’u.

Mallattoo beekamaan gargaaruu danda’aa?

Yeroo tokko mallattoon namichi akka isin iddoo kennu gargaaruu danda’a, garuu hunda irratti hin hojjetu. Mallattoo tokko tokkoon yaali, yoo dhiibbaa fide dhaabbadhu.

• Maqaa kee uumamaan ibsi. Sagalee beekamaa ykn ibsi gabaabaan gargaaruu danda’a.
• Suuraa ykn meeshaa waliin qabsoofame fayyadami. Yoo namichi suuraa jaallatu, maqaa nama tokko akka ibsu hin gaafatin, suuraa wal-jala ilaaluu dandeessu. Qajeelfama yaadannoo keenya suuraa akka gaaffii hin ta’in fayyaduu irratti yaada qaba.
• Sochii beekamaa wal-jala yaali. Faarfannaa beekamaa, dhugaatii ykn hojii beekamaa namichaaf salphaa ta’uu danda’a. Deebii namichaa hordofi; mata-duree jijjiiruu ykn daawwannaa xumuruu irra jirtu.
• Kunfuusa naannoo keessanii hir’isi. Ibidda gahaa ta’uu isaa, yoo namichi meeshaa ija ykn dhagaa qabaate qabachuu isaa mirkaneessi. Namoota baay’een yoo wal-dubbatan, iddoo nagaa ta’e gargaaruu danda’a.

Yoo namichi ammayyuu dadhabaa ta’e, mallattoo itti fufuu hin qabdu. Suuraa ykn wanta hedduu akka dadhabaa ta’uu danda’an. Namicha bira ta’uun qofaan gargaaruu danda’a; yeroo boqonnaa fudhachuu fi yeroo biraa deebi’uunis ni danda’ama.

Akkamitti daawwannaa salphisuu dandeenya?

Yoo namichi iddoo kunuunsaa keessa jiraate, yookaan namoota gargaaran hedduu wajjin jiraate, namoota karoora isaa beekan gaafadhu yeroo ammaa nagaadhaa ta’u. Yeroo nagaa ta’een daawwadhu, nama isa beeku wajjin dhaabbadhu, ykn wanta tokko beekamaa fidi. Kunniin filannoowwan ilaaluu dandeessan malee, karoora maatii hundaaf dirqisiisu hin ta’an.

Daawwannaa dura, maaltu siif salphaa ta’uu danda’a murteessi. Sochii gabaabaa tokko karoorfachuu, albuma suuraa fidachuu, yookaan wal-jala teessuu dandeessu. Yoo namichi akka isin beektan hin fakkaatin illee, deebii barbaachisummaa isaa yeroo sanaa irratti kennuu dandeessu. Daawwannaan akka maqaa keessan irratti hin jiraanne godhu.

Yoo gaddaa, dhowwamuu ykn wal-dhabuu tokko iddoo keessaa ta’e, sodaa ta’uu isaa hubata. Qajeelfama of-eeggannoo kunuunsitootaa akkamitti deeggarsa gaafachuu akka dandeessan of keessaa qaba.

Yeroo maal gargaarsa fayyaa gaafadhu?

Yoo namichi akka isin hin beekne haaraa ta’e, yeroo baay’ee ta’e, ykn rakkina yoo fide, doktora namichaa himi. Yeroo sana maal akka ta’e, akkasumas jijjiirama fayyaa, halkan, ija ykn dhagaa, qorichaa ykn naannoo kanaan dura maal akka ta’e barreessi. Qorichaa qajeelfama qofaan dhaabuu ykn jijjiiruu hin taane.

Qajeelfama NHS waa’ee kunfuusa saffisaa akkas jedha: gargaarsa fayyaa saffisaa barbaachisa. Jijjiirama saffisaa ykn fayyaa hamaa yoo ta’e, tajaajila hatattamaa ykn ariifataa iddoo namichi jiraatu bilbili.

Akka isin hin beekne dhiibuun gaddisiisa ta’uu danda’a. Jechoota keessan gabaabaa godhaa, gargaarsa yeroo gargaaru qofa kennaa, namichi nagaa isaa yoo ta’e akka itti fufuu danda’u hin barbaachisu.