Fa Motho yo o nang le Dementia a Bona kgotsa a Utlwa Dilo

Go bona, go utlwa, go nkga, go latswa kgotsa go ikutlwa sengwe se batho ba bangwe ba sa se bonneng se ka bonala e le nnete mo go motho. Se ka tshosa, kgotsa se ka se mo tshwenye. Simolang ka go lemoga maikutlo a motho le gore a go na le motho yo o tshwerweng, e seng go leka go bontsha gore se se diragetseng kgotsa ga se ka diragala.

Tiragalo e ka nna bogaka, mme e ka nna phoso ya tlhaloso kgotsa phoso ya go tlhaloganya motho. Seriti se ka nna motho; motho yo o itseng a ka nna a tlhaloganngwa e le mongwe. Ga o tlhoke go tlhopha gore ke eng e e diragalang. Tlhalosa se motho a se buang le se o se bonang, mme botsa ngaka fa o tshwenyegile.

Ke tshwanetse go dira eng ka nako eo?

Nna o itumetse, botsa motho gore o ikutlwa jang, mme o mo fe tlhotlheletso ntle le go ganetsana. Mokgatlho wa Alzheimer’s Association o eletsa go lekola gore tiragalo e a tshwenya kgotsa e a kotsi. Fa motho a itumetse le go se kotsi, mo ka se kgone go tshwenyega ka go mo kgoboketsa.

• Amogela maikutlo. O ka bolela jaaka, “Ga ke bone mongwe, mme ke bona gore se se tshosa. Ke gona.” Se ke boammaaruri mme se bontsha motho gore o mo tlhokomela ka botlhokwa.
• Bolela mafoko a a kgutshwane. Tlhaloso e e telele kgotsa tlhomo e e tsweletseng e ka oketsa kgatelelo. Dumelela motho go tlhalosa se a se bonang fa a batla.
• Neela, o se ka wa tlhoma, phetogo. Botsa gore a batla go nna kwa lefelong le lengwe, go tima lebone lengwe kgotsa go utlwa pina e a e itseng. Go fudusa kamore e e bonesegileng le e e tlwaelegileng go ka thusa; ema fa motho a sa batla go fudusiwa.
• Nna gaufi fa a go batla. O se ke wa ama motho ka tsela e e tshwenyang. Botsa pele o mo naya seatla kgotsa o mo tsenya mo go wena.

Fa tiragalo e le sireletsegile e bile e sa tshwenye, latela tatelo ya motho. O se ke wa dira gore nako e nne tlhatlhobo kgotsa wa mo kopa gore a tlhomamise se a se boneng. Batho ba bangwe ba fitlhela tiragalo e e itumedisang kgotsa e e tlwaelegileng. Fa motho a ikutlwa a sa tshwenyega le a sireletsegile, a ke go tlhoka go fetola kgang kgotsa go mo tsaya kwa lefelong le lengwe. Botsa se a se batlang; o se ke wa dira nako nngwe le nngwe ya go bua ka bongaka. Fa a tshoga, araba maikutlo ao le fa o sa kgone go bona se se tshwanang.

A go na le sepe mo kamoreng se se ka tsenngwa phoso ya motho kgotsa medumo?

Lebelelang tikologo le motho fa a amogela thuso eo. Mokgatlho wa Alzheimer’s Society o dira phapano gareng ga bogaka le dikakanyo, mo ntho ya nnete kgotsa tlhobaganyo e bonwang ka phoso.

• Tokafatsa lebone. Bulela lamopo mme o lebelele dikgabo le dipontshoko tse di tswang mo dikgannyeng le mafasetere.
• Lebelela medumo e e tlwaelegileng. Thelebishene, feni kgotsa sesebediswa se ka utlwala jaaka lentswe kgotsa dinao. Se fokotse kgotsa se tima fela fa motho a itumetse.
• Lebelela ditlhobaganyo. Karefete kgotsa lenaane e e nang le ditlhobaganyo e ka tsenngwa phoso ya go nna sengwe se se sesang. Botsa motho gore a batla go lebelela go tswa mo lefelong le lengwe kgotsa go fetola pono.
• Lebelelang dithuso tsa go utlwa le go bona. Fa motho a dirisa dikhalase kgotsa sedirisiwa sa go utlwa, botsa gore a batla thuso ya go lebelela gore se se teng le se dirisega jaaka tlwaelo.

Fa tiragalo e diragala kwa lefelong le le tshwanang, batla sengwe se se ka boelang gape: seriti mo galaseng, tlhobaganyo e e matlhoko mo fatlhong, thelebishene e e utlwalang go tswa mo kamoreng e nngwe kgotsa lebone le le tlhaela ka mosegare. Lebelela ntlha ya nnete ya medumo kgotsa ntho pele o akanya gore go fetogile maikutlo a motho. Fa o leka phetogo ya tikologo, e tlhalose mme o botse gore a e ikutlwa e le botoka.

Leka phetogo e nnye ka nako nngwe. O se ke wa fetola dilo tsa motho kgotsa wa tlosa sengwe se a se tlhokomelang ntle le go botsa. Tlwaelo e e tlwaelegileng le kamore e e bonesegileng, e e bolokegileng e ka ikutlwega e le bonolo.

Ke tshwanetse go ikopa ngaka leng?

Bolela le ngaka ya motho ka ditiragalo tse di mpsha, tse di tlhagelelang, tse di tsweletseng kgotsa tse di tshwenyang. Diphetogo tsa go bona kgotsa go utlwa, bolwetsi, dithuo le dintlha tse dingwe di ka tlhotlheletsa. Ngaka e ka lebelela se se diragalang le gore a go tlhokega go tsaya dikgato tse di latelang. Tataiso ya Dementia Australia e gakolola gape go lebelela dintlha tsa tiro, tsa go bona le go utlwa, tsa dithuo le tsa tikologo.

Phetogo e e diragalang ka bonako e farologana. NHS e bolela gore tlhaloganyo e e fetogang ka bonako e tlhoka thuso ya bongaka ka bonako, mme Alzheimer’s Society e eletsa thuso ya bongaka ka bonako fa bogaka bo akaretsa dikutlo di le pedi kgotsa go feta. Batla thuso ya bongaka ya tshoganetso kwa lefatsheng la lona fa motho a fetoga ka bonako mme a sa tlhaloganye, kgotsa fa bogaka bo akaretsa dikutlo di le pedi kgotsa go feta. Fa motho a sa sireletsega ka tsela e e gaufi, dirisa ditirelo tsa tshoganetso tsa kwa lefatsheng la lona.

O se ke wa simolola, wa emisa kgotsa wa fetola thuo ka boyone. Botsa mogakolodi kgotsa mogakolodi wa dithuo go lebelela diphetogo tse di mo tlhamatlhamang le dithuo tsotlhe tse motho a di dirisang, go akaretsa tse di rekiwang kwa seolong. Tataiso ya rona ya go ya ngakeng e ka thusa go itokisetsa dipotso.

Ke dintlha dife tse di ka thusang kopanong ya ngaka?

Fa motho a dumela, kwala dintlha tse di tlhaelang go abelana le setlhopha sa tlhokomelo:

• se a se buileng gore o bone, o utlwile kgotsa o ikutlwile, a dirisa mafoko a gagwe fa go kgonega;
• ka nako le kwa go neng, le gore e tswetse nako e kae;
• ka gore motho o ne a tshoga, a le boikutlo kgotsa a tlhoka kotsi;
• gore kamore e ne e le jang, go akaretsa lebone, ditlhobaganyo, medumo le motho yo o neng a le gaufi;
• bolwetsi, phetogo ya go utlwa kgotsa go bona, kgotsa phetogo ya thuo e o e itseng.

Dirisa mafoko a motho a le mongwe le go tlhalosa se o se bonang. Ka mohlala, kwala “o buile ka motho yo o neng a le gaufi le fesetere” go na le go tlhalosa tiragalo ka lebitso. Abelanang dikwalo le motho fa go kgonega, ka tumelo ya gagwe.

Dikwalo tse ga di tlhalose lebaka. Fa bogaka bo simolola ka bonako ka tlhaloganyo e e fetogang kgotsa phetogo e kgolo ya go tshwara maatla, batla thuso ya tshoganetso mme o se ke wa emelela go kgoboketsa rekoto.

Tataiso ya go fetoga ga tiro ya letsatsi le ya bosigo ka morago e tlhalosa lebone la dinako tsa maabane le tlwaelo. Bakeng sa dipelaelo tsa go utlwa motho a utswitswe dilo tse di nnang bonya, bona fa motho yo o nang le dementia a belaela.