Namicha dementia qabu bishaan akka dhugu gargaaruu

Namicha dementia qabu bishaan dagaaluu ykn dhugaa dagaaluu danda’a. Dhugaan iccitii ykn kan ijaan hin argamne yoo ta’e, sana dagaaluun salphaa dha. Jijjiirama xiqqaan aadaa guyyaa keessatti dhugaan fudhachuu salphaa godhuu danda’a, namichi akka to’ataa ta’e itti fufuu isaa.

Qajeelfama nyaataa fi nyaachuu Alzheimer’s Association kaasaa xiqqaa bishaanii guyyaa guyyaatti kennuu fi nyaata bishaan keessa qabu fayyadamuu gorsa. Gorsi nyaataa Dementia Australia immoo dhugaa beekamaa fi argachuu salphaa akka jiraatu gorsa. Fuulli kun yaada waliigalaa qofa dha; lakkoofsa bishaanii guyyaa namicha tokkoof murteessu miti.

Dhugaa ifa fi fudhachuu salphaa godhuu akkamitti?

Dhugaa namichi jaalatu iddoo ijaan argamuu fi harkaan fudhachuu danda’u kaa’i. Guuddaa ykn kaasaa aadaa, harkaan qabachuu salphaa ta’e fayyadami. Yoo namichi hoo’ina, dhandhama ykn kaasaa murteessaa qabaate, sana hubadhu. Filannoo xiqqaa tokko yoo dhugaa baay’ee keessaa filachuu irra salphaa ta’uu danda’a.

Dhugaa namichi beekuu nyaata guyyaa keessatti yeroo nyaataa, boqonnaa ykn daawwannaa alaa irratti kenni. Kaasaa xiqqaan yaaddoo guddaa hin fidu. Dhugaa booda deebi’ii kenni, akkasumas yaadachiisa ‘dagatte’ ta’uu dhiisi.

Yoo namichi bishaan ykn dhugaa dhiisuu danda’e, akka ofii isaatii haa godhu. Yoo gargaarsa barbaadu, dura gaafadhu, dhugaa dhiinuu ykn harka keessa kaa’uu dura. Kaasaa, qorraa ykn iddoo haaraan namichaaf gaarii ta’uu danda’a; wanta tokko qofa jijjiiri, wanta hojjetu itti fufi.

Yoo daawwannaa dhiyaatte, dhugaa namichi jaalatu fudhadhu, boqonnaa ykn nyaata keessatti kenni. Yoo gargaaru tokko yoo jiraate, namichi kaasaa ykn kaasaa akka itti dhaga’amu waliin qoodi. Dhugaa ijaan argamuu danda’u garuu dhugaa dhiisuu dura gaafadhu.

Dhugaa ykn nyaata maal kennuu dandeenya?

Dhugaa namichi jaalatee fi nagenyaan fudhachuu danda’u jalqaba. Bishaan filannoo tokkoo; aannan, shuraa, smoothie ykn dhugaa beekamaa biraan fedhii isaa fi karoora kunuunsaa isaa waliin wal-simachuu danda’a. Michoonni fi nyaatni biraa bishaan qabaachuu danda’u. Alzheimer’s Association fuduu, shuraa, milkshake fi smoothie akka filannoo bishaan guddaa qabaniitti tarreessa.

Yoo namichi dhugaa tokko diduu, dhugaa biraa beekamaa kennî ykn booda yaali. Dhugaa tokko irratti dirqisiisuu hin barbaachisu. Yoo namichi karoora fayyaa dhugaa irratti qabaate, nyaata yookaan dhugaa jijjiiruu dura doktora ykn ogeessa nyaataa gaafadhu.

Yeroo mana dhiyoo deemuu hir’isuuf dhugaa daangessuu?

Yoo ogeessi fayyaa karoora dhuunfaa hin kennine, dhugaa dhiisuu hin hir’isin. Alzheimer’s Association akkaataa dhugaa daangessuun dhiphinaa fi rakkoo biroo akka fidu akeeka. Namicha mana fincaanii barbaaduu ykn itti fayyadamuu irratti gargaarsa barbaachisu, gargaarsa adda ta’e barbaaduu danda’a. Qajeelfama keenya qaama ittiin hin to’anne mana fincaanii fi iccitii ilaalcha.

Dhugaa guyyaa keessatti babal’isi, akka guutuu tokko dhugaa baay’ee dhugu irra. Karoora fayyaa jiru hordofi, doktora gaafadhu bishaan meeqa akka ta’u. Lakkoofsa internetii waliigalaa irratti hin hirkatin; fedhiin bishaanii garaagarra, namoonni karoora bishaanii fayyaa qabu.

Jijjiirama maal ilaaluu qabna?

Waan namichi aadaa isaatii garaagarraa ta’e ilaali. Dhugaa xiqqaa dhugu, dhugaa jaalatu dhiisuu, ykn gargaarsa dura caala barbaaduu danda’u. Afaan gogaa, dhiphina, dadhabina baay’ee, ykn jijjiirama fincaanii mallattoo ta’uu danda’u; isaan doktora ykn ogeessa fayyaa waliin mirkaneessuu barbaachisa. Mallattoon kun sababoota biroo qabaachuu danda’u, kanaaf ofii keessanii dhugaa dagaaluu hin murteessin.

Waan argite, yeroo fi haala isaa galmeessi. Namichi yoo dhukkubsate, yoo ho’aa irratti ta’e, ykn dhugaa qabatuu ykn dhugaa dhiisuu rakkoo ta’e yoo jiraate, ifa godhi. Gorsi Alzheimer’s Association mallattoo dagaaluu bishaanii namoota dementia qabaniif rakkisaa ta’uu danda’u ibsa. Jijjiiramni saffisaa ta’e yoo jiraate, doktora ykn ogeessa fayyaa quunnamaa.

Dhugaa dhiphate yoo ta’e maal godhuu?

Yoo namichi kufe, dhugaa keessatti dhiphate, nyaata ykn dhugaa afaan keessatti qabate, ykn rakkoo dhugaa dhiphu haaraa qabaate, dhaabbadhu, gorsa ogeessa fayyaa gaafadhu. Dhugaa hin dhiqin, teessoo nyaataa hin jijjiirin, yookaan karaa dhugaa dhiisuu hin yaalin, ogeessi yoo namichaaf karoora kennine malee. Qajeelfama keenya nyaata rakkoo nyaachuu ykn dhugaa dhiisuu haaraa irratti ibsa.

Yoo afaan gogaa, dhiphina afaanii, ykn ilkaanii hin gaarin yoo jiraate, mallattoo isaa gaafadhu, akkasumas ogeessa ilkaanii ykn doktora quunnamaa. Dhiphina afaanii dhugaa dhiisuu rakkisuu danda’a. Qajeelfama keenya kunuunsa afaanii akka afaan tasgabbeessaa ta’u ibsa.

Dagaagumni saffisaa Gorsi NHS waa’ee dagaagumni saffisaa namoota of-murteessuu irraa akka of-eeggatan gorsa. Tajaajila hatattamaa ykn adeemsa hatattamaa naannoo keessan irratti hordofi.

Dhugaa akkamitti dhiphina malee kennuu?

Gaaffii kenni, booda yeroo murteessuuf namichaaf kenni. Namichi booda dhugaa dhugu, ykn kaasaa kan biraa filachuu danda’a. Dhugaa irratti akka sirreessan, akka dhiphisuu, ykn akka dirqamsiisan hin godhin. Yoo baay’ee diduu, dhugaa jaalatuu fi ho’aa irratti yoo ta’e, namichi iddoo keessa jiraatu irratti gaarii ta’uu isaa ilaali.

Namichi maal akka gargaaru, deeggarsa biraa wajjin odeeffannoo jaalala namichaa ta’an, yoo namichi waliigale qofa qoodi. Kaasaa, bakka filatame, yookaan yeroo boqonnaa dhugaa dhugu salphisuu danda’a. Namichi gargaarsa itti fufiinsa qabu barbaadee yoo ta’e, ogeessa fayyaa ykn nyaata waliin wal-dubbadhu.

Kaayyoon dhugaa namicha fudhachuu danda’u akka argatu taasisuu dha. Ulfaatinaan kennuu, filannoo isaa kabaji, akkasumas yeroo barbaachisummaan jijjiiramu gorsa ogeessa fayyaa argadhu.