Gargaarsa Mana Fincaanii fi Dhangala'uu Hin Qabne Namoota Dementia Qabaniif

Rakkinni mana fincaanii namichaaf fi namoota isa gargaaran irratti dhiibbaa qabaachuu danda’a. Dogoggora akka dogoggora hin ilaalin, akka barbaachisummaa kunuunsaa ilaali. Gargaarsa maal akka itti gaarii ta’e gaafadhu, namicha keessa jiraachisi, dhuunfaa isaa eegi. Namichi tarkaanfii muraasa dhuunfaadhaan hojjechuu danda’a, ykn namicha beekamaa tokko dhiyeenya isaa barbaachisuu danda’a.

Qajeelfama Alzheimer’s Association waa’ee dhangala’uu hin qabne, gorsa continence Dementia Australia fi qajeelfama NHS namoota dementia qabaniif kunuunsuu kabaja, deeggarsa salphaa fi gorsa ogeessa rakkinni jalqabu barbaadu. Fuldura kana odeeffannoo waliigalaa qofa; madaallii ykn karoora kunuunsa dhuunfaa miti.

Rakkina mana fincaanii haaraan yeroo hunda dementia irraa ta’a?

Lakki. Rakkina haaraa ykn gara-laafessu sababoota hedduu qabaachuu danda’a. Dementia akka barbaachisummaa mana fincaanii hin hubannee, mana fincaanii barbaaduu ykn uffata qindeessuu rakkisuu danda’a. Sababoota biroo keessaa dhukkubbii, qabaa-hin-dhangala’uu, dhiibbaa qorichaa ykn sochii rakkisaa ta’uu isaa ni ilaalama. Gargaartonni dogoggora tokkoo sababa beekuu hin danda’an.

Yoo qabxii dhangala’uu ykn dhuunfata qaamaa jijjiirame, doktara ykn ogeessa fayyaa biraa quunnamaa. Yoo barbaachise, yeroo jijjiiramni jalqabe, wanta ilaalte, fi namichi dhukkubbii ykn of-hin-dhandhamne jedhe moo hin jedhin barreessi. Kun ogeessi gaaffii xiyyeeffachuu gaafachuu akka danda’u gargaara. Qajeelfama waliigalaa irratti hundaa’uun qorichaa hin dhaabin ykn hin jijjiirin.

Yoo namichi saffisaan sammuu dhiphate, qajeelfamni NHS sammuu saffisaan rakkate gargaarsa hatattamaa barbaadu ibsa. Tajaajila hatattamaa naannoo keessanii fayyadami. Jijjiirama amala mana fincaanii salphaan jijjiirame garuu yeroo hunda dhimma fayyaa ogeessa waliin mari’achuu barbaada.

Mana fincaanii akkamiin argachuu fi fayyadamuu salphisuu dandeenya?

Karaa ifa, ifa gahaa mul’atu godhi. Ifa halkanii, bakka dhiyaa-dhiyaa deemuuf bal’ina, fi meeshaalee guyyaa guyyaatti jiran bakka beekamaa irratti kaa’uun gargaaruu danda’a. Namichi yoo beeke, mallattoo ykn fakkii gabaabaa balbala irratti kaa’uun gargaaruu danda’a. Mana fincaanii balbala ni banuu dura namicha gaafadhu, namichi dhuunfaa barbaachisuu danda’a.

Uffanni namichi salphaan to’achuu danda’u, tarkaanfii dabalataa hir’isuu danda’a. Uffata beekamaa kuusaa dhiyeessi, yoo meeshaa haaraa ykn bakka kuusuu jijjiiruun sirna beekamaa jijjiiruu baate, hin fayyadamin. Qajeelfama nageenya mana keessaa ifa fi karaa ifa mana fincaanii ibsa. Meeshaa mana fincaanii jijjiiruu ykn qoraa dabalachuu dura ogeessa hojii fayyaa ykn ogeessa ogummaa biraa gaafadhu.

Mana fincaanii dhuunfaa fi beekamaa dhiyaachuu qaba. Meeshaa namichi mana fincaanii yookaan meeshaa biraa jedhee yaadu hir’isi. Iddoo ifa cuqaasuu salphaa taasisi. Jijjiirama tokko yeroo tokkoon taasisi, namichi yoo gammadu qofa itti fufi.

Yeroo namichi mana fincaanii barbaachisu jedhamu maal dubbachuu danda’a?

Jechoota namoota gurguddaa waliin fayyadamuu fi sagaleen qabsoo’aa ta’uu qaba. “Mana fincaanii fayyadamuu barbaadduu?” jedhu gabaabaan namichaaf carraa deebii kennuu kenna. Namoota biroo dura gaaffii kana sagalee ol-aanaan gaafachuu irraa of eeggadhu; namicha dhiphisuu danda’a.

Namoonni tokko tokko barbaachisummaa isaanii hojii fayyadamuun agarsiisu. Dhiphachuu, tarkaa’uu, uffata harkisuu ykn gara mana beekamaatti deemuu danda’u. Mallattoon kun namichi mana fincaanii barbaachisa jedhuuf irrefachuu miti, kanaaf gargaarsa salphaan kennii deebii isaanii eeggadhu.

Yoo yeroo mana fincaanii beekamaa tokko namicha gargaaru, guyyaa keessatti akka qabaatu kennaa. Gorsi hojii ta’uu malee ajaja miti. Yoo diduu baatan, hin falmin ykn akka taa’an hin dirqisiisin. Yeroo kennaa, yoo barbaadan yeroo biraa filannoo kenni, amala namichaa irratti hundaa’uun, sirna cimaa dhiyeessuu irra.

Yeroo dogoggoramu booda akkamiin deebii kennuu danda’a?

Sagaleen keessan akka qabsoo’uu fi kabaja namichaa eegi. Qaanessuu, jibbuu ykn namoota dura sirreessuu irraa of eeggadhu. “Maal akka gargaaru natti himi” jechuun namichi gorsa akka kennu carraa kenni. Uffata qulqullaa’aa ykn bakka dhuunfaa jijjiiruu kennaa, garuu gargaarsa dura gaafadhu.

Namichi tarkaanfii danda’an hojjechuuf yeroo kenni. Uffata isaanii dhuunfaan jijjiiruu barbaadu, gargaaraa amanamaa dhiyeenya isaanii barbaadu, ykn yeroo muraasaaf ofiin dhiisuu barbaadu danda’u. Gargaarsa hojii barbaachisu yoo ta’e, tarkaanfii gabaabaa ta’een ibsi, akka nagaa ta’an mirkaneessi. Hojii dhuunfaa irratti hin qabin ykn saffisaan hin darbin.

Uffata qulqullaa’aa ykn saanduqaa qoqqoodamaa deemuu-tti yoo namichi barbaade qopheessuu dandeessa. Akka kuusaan dhangala’uu keessa ta’an ykn dogoggora akka namoota biroo irratti himamu gaafachuu dura, hayyama gaafadhu. Yoo meeshaalee eeggachuu ykn qarshaa gargaaraa ta’an, ogeessa fayyaa ykn ogeessa dhangala’uu gaafadhu, filannoo barbaachisummaa namichaa fi filannoo isaanii wal-fakkaatu.

Dhugaa dhorkuu ykn meeshaa dhangala’uu filachuu qabnaa?

Dogoggora ittisuuf dhugaa namichaa hin xiqqeessin, malee ogeessa fayyaa gorsa addaa kennee yoo ta’e. Alzheimer’s Association akeeka dhugaa dhorkuun dadhabbii fi rakkina biraa fiduu akka danda’u. Namoota dementia qabaniif yaadachiisa ykn gargaarsa dhugaa barbaachisuu danda’a. Qajeelfama dhugaa dhuunfaa kamiyyuu hordofi.

Paadii, uffata eeguu, ykn dhaabbata bishaan hin galleen filannoo dhuunfaa dha. Namoota tokko tokko gargaaruu danda’u, garuu meeshaan tokko hunda hin gargaaru. Doktara ykn ogeessa dhangala’uu waliin filannoo, bu’aa, gabbina, rakkina dhuma qaamaa, fi akkaataa namichi itti fayyadamuu barbaadu mari’adhu. Namicha diduu irratti meeshaa hin fakkeessin; wanta fudhatamu gaafadhu.

Yoom gargaarsa ogeessa fayyaa gaafachuu qabna?

Rakkina mana fincaanii haaraa, guddachaa jiruu ykn dhiphina qabu irratti doktara gaafadhu. Dhukkubbii, qabaa-hin-dhangala’uu, dhiibbaa qorichaa ykn rakkina fayyaa biraan ni barbaachisa. Odeeffannoo gabaabaa wanta jijjiirame fi yeroo isaa fidi. Ogeessi dhangala’uu biyya keessaa tokko tokkotti gorsa qaamaa salphaa kennuu danda’a; doktara gaafadhu tajaajila naannoo keessanii akkamiin argattan.

Yoo namichi saffisaan sammuu dhiphate, yeroo hunda gargaarsa hatattamaa barbaadi. Rakkinoota dhangala’uu biroo irratti, gorsa ogeessa fayyaa malee sababa isaa dhuunfaa keessan murteessuu hin yaalin. Dhugaa dhorkuu, qorichaa jijjiiruu ykn yaalii jalqabuu waa’ee fuula-marsaa irratti hundaa’uun hin godhin.

Gargaarsa akkamiin kenna?

Yoo namoonni hedduun gargaaran, namicha waan maal akka qooddan gaafadhu. Yaada dhuunfaa, sirna fi gosa gargaarsaa isaanii fayyadamuu barbaadan irratti hundaa’uun barreeffamni dhuunfaa gaaffii deebi’ame irraa ittisuu danda’a. Gargaartaa itti aanu barbaachisu qofa qoodi, fedhii namichaa jijjiirame yoo ta’e yaadannoo sana haaromsi.

Gargaarsi mana fincaanii qaama gargaartuu gaddisiisuu danda’a. Namicha amanamaa ykn tajaajila kunuunsaa yoo fayyadamuu barbaade, nama tokko akka gargaaru gaafadhu. Qajeelfama of-kunuunsaa ga’eessotaa deeggarsa gaafachuu fi boqochuu akkaataa ibsa. Kunuunsi kabajaan nageenya namichaa fi jaarsummaa ga’eessaa itti fufuu eeguu dha.

Kaayyoon gargaarsa dhiyeessuu malee dirqisiisuu irraa bilisa ta’uu dha. Calaqqisiisaan deebii kenni, dhuunfaa eegi, filannoo namichaa kabaji, rakkina haaraa ogeessa fayyaa gaafadhu.