Ko e tali nounou
Hili ʻa e ilo, ʻoange ha taimi ke fakamaauʻi ai ʻa e meʻa kuo hokó pea filifili ha sitepu ʻe taha ke hoko hake. Fehuʻi ki he kau tokanga ʻa e moʻui ʻa e meʻa ʻe ʻuhinga ki ai ʻa e ilo, kumi ha tokoni ʻoku ke falala ki ai, pea fakakau ʻa e tokotaha ki he ngaahi filifili mo e palani kahaʻu ʻo hangē ko ʻene loto.
- ʻOkú ke ʻikai ha fatongia ke fakaʻosi ʻa e fehuʻi kotoa pe ʻi he taimi tatau; kamataʻi ʻaki ʻa e meʻa ʻoku mahuʻinga taha ʻi he taimi ni.
- Fehuʻi pe ko hai ʻe fatongia ki he fakatotonu ʻo e muʻa fakaʻosi, pea tohi ʻa e ngaahi fehuʻi ki he feʻiloaki kaha'u.
- Kumi tokoni ki he tokotaha kuo ʻilo ʻaki ʻa e mahaki, mo e fāmili pe kaume'a ʻoku loto ki ai.
- Fakakau ʻa e tokotaha ki he ngaahi filifili mo e palani kahaʻu ʻo hangē ko ʻene fie, pea kumi ʻa e lea ʻa e kau faʻu ʻi he feituʻu ʻoku nofo ai ki he ngaahi fehuʻi lao pe pa'anga.
ʻI he peesi ni (6 ngaahi vahe)
- Ko e hā ʻa e sitepu kamataʻaki ʻoku tokoni?
- ʻE lava fēfē ke ʻilo ha tokoni?
- Pēhē ʻe lava fēfē ke nofo ai ʻa e tokotaha ʻi he ngaahi filifili?
- Ko hai ʻoku totonu ke ʻilo ʻa e ilo?
- Pēhē ʻe lava fēfē ke kehe ʻa e moʻui ʻo e ʻaho kotoa ʻi he taimi ʻoku tau fetongi ai?
- Ko e hā ʻe totonu ke fehuʻi ki ai ki he faʻu?
ʻOku lava ke ʻomai ʻe he ilo ʻo e dementia ha fehuʻi ki he moʻui, ki he moʻui ʻo e ʻaho kotoa, ki he tokoni mo e kahaʻu. Ko e kakai ʻoku nau tali ia ʻi ha founga kehekehe: ko e niʻihi ʻoku fie taimi ke nau fakamaauʻi ʻa e fakamatala, ka ko e niʻihi ʻoku fie kamata ʻa e palani. ʻOku ʻikai ha tali taha pe taimi taha ʻoku totonu. Kamataʻi ʻaki ʻa e meʻa ʻoku mahuʻinga ki he tokotaha ʻi he taimi ni, pea toe foki ki he ngaahi fehuʻi kehe ʻi he taimi ʻoku nau loto ai.
Ko e taʻataʻa ʻa e Alzheimer’s Association ki he moʻui hili ʻa e ilo ʻoku fakahinohino ai ʻa e kakai ki he tokoni ʻo e kau tokanga, tokoni ʻi he feituʻu, mo e palani kahaʻu. Ko e fakahinohino ʻa Dementia Australia ki he tokanga ʻi hono ʻilo ʻa e mahaki ʻoku ne fakamahino ʻe kehekehe ʻa e tali ʻa e kakai, pea ʻe lava ke kumi tokoni ʻi he taimi ʻoku nau loto ai. Ko e peesi ni ko e kamataʻaki pe, ʻikai ko ha palani moʻui, lao, pe pa’anga makehe ki ha tokotaha.
Ko e hā ʻa e sitepu kamataʻaki ʻoku tokoni?
Filifili ha fehuʻi ʻe taha ʻe lava ke fakafaingofua ai ʻa e uike ni. ʻE lava ke ʻuhinga ia ki he kumi pe ko hai ʻe fatongia ki he muʻa fakaʻosi ʻo e moʻui ʻa e tokotaha, ko e kumi ki he fakamatala falala ʻo e mahaki ʻene ʻilo, pe ko hai ʻoku falala ki ai ʻa e tokotaha ke talanoa mo ia. ʻOku lava ke fie ʻave ʻe he tokotaha ʻa e takele, kole ha tokoni, pe tatali kae muʻa ke ne filifili.
Ki he feʻiloaki kaha’u, tohi ʻa e ngaahi fehuʻi ʻe ʻaki pe fakataha mo e tokotaha kapau ʻoku fie ai ia. ʻOku lava ke ke fehuʻi ʻe he fakamatala ʻo e mahaki ʻa e meʻa ʻoku ʻuhinga ki ai, ʻa e meʻa ʻoku ʻikai ʻiloa lelei, ʻa e taimi ke toe feʻiloaki ai, mo e ʻaho ke fetaʻui ai ʻi ha ongo fakakaukau foʻou. Kole ki he foʻituʻi ke fakamaʻa ha lea pe fakahinohino ʻoku ʻikai mahino. ʻOku ʻi ai ʻa e taʻataʻa ʻa e feʻiloaki ʻo e foʻituʻi ʻoku ʻi ai ha lisi nounou ke teuteu ai.
ʻOku ʻikai ke fatongia ki he tokotaha ke ne ako ʻa e meʻa kotoa ʻo e dementia ʻi he taimi tatau. Filifili ʻa e fakamatala falala ʻo e mahaki kuo ʻomai kiate ia, pea tohi ʻa e ngaahi fehuʻi ʻe hoko ai ʻi he kahaʻu. Ke ke fakapapau’i ki he ngaahi talaʻofa, ngaahi fakamaʻa ʻo e mahaki, pe ngaahi fakahinohino ʻoku pehē ko e founga pe taha ʻe lelei kiate kinautolu kotoa.
ʻE lava fēfē ke ʻilo ha tokoni?
Fehuʻi ki he tokotaha ko e hā ʻa e founga tokoni ʻe lelei kiate ia mo ko hai ʻene fie fakafehokotaki ki ai. Ko ha kaume’a pe mēmipa ʻo e fāmili ʻoku falala ki ai ʻe lava ke ko ha talanoa lelei ʻuluaki. ʻOku fie ʻilo ʻe ha niʻihi ha kulupu tokoni, ʻe ha tokotaha fakalotolahi, ʻe ha kautaha tokoni ʻo e dementia ʻi he feituʻu, pe ʻe ha talanoa mo honau kau tokanga. ʻOku tuʻuʻi ia ʻi he tokotaha mo ʻa e meʻa ʻoku ʻi ai ʻi he feituʻu.
ʻOku kau ʻa e tokoni ki he tokotaha ʻoku ʻilo ʻaki ʻa e mahaki, pea mo e fāmili mo e kaume’a. ʻOku lava ke fiema’u ʻe he tokanga ha taimi malolo pe tokoni ki he ngaahi ngāue ʻo e ʻaho; ʻoku lava ke fie ʻilo ʻe he tokotaha ʻa e fakamatala pe ko ha faingamālie ke feʻiloaki mo e niʻihi ʻoku moʻui mo e dementia. ʻOku lava ke kehekehe ʻa e ngaahi fiema’u ni. Fehuʻi muʻa pea toki fakatuʻutāmaki ha kulupu, fakahoko ha feʻiloaki, pe fakahā ha fakamatala makehe.
ʻOku ʻi ai ʻa e taʻataʻa ʻo e kau tokanga ki hono tokanga ʻa e meʻa ʻoku mo’ui ai ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi fakakaukau ke kumi ai ʻa e tokoni mei he niʻihi kehe. Kapau ʻoku fie tokoni lahi ange ʻa e tokotaha ʻi he ʻaho, ko e ngaahi taʻataʻa ki he polokalama ʻi he ʻaho ki he kakai mo e tokoni ʻi he fale ʻoku fakamatala ai ʻa e ngaahi fehuʻi ke fai ki he ngaahi tokoni ʻi he feituʻu.
Pēhē ʻe lava fēfē ke nofo ai ʻa e tokotaha ʻi he ngaahi filifili?
ʻOku ʻikai ke fakamatala ʻe he ilo pe ʻe lava fēfē ke filifili ʻa e tokotaha pe ko e founga ʻene fie kau ai. Fehuʻi ki he tokotaha ʻi he tafa’aki. Foaki ʻene taimi, fakamatala ʻi he lea faingofua ʻa e filifili, pea fehuʻi ko e hā ʻa e tokoni ʻe faingofua ai ʻa e talanoa. ʻOku lava ke faingofua ange ʻa e ngaahi filifili ʻe ni’ihi ke talanoa ʻi he feituʻu mālie pe ʻi he ngaahi talanoa lahi ange ʻi he taimi kehe.
Kapau ʻoku fie teuteu ʻa e tokotaha ki he tokanga ʻo ʻene moʻui, ʻi he palani pa’anga, pe ʻi he feituʻu ʻoku nofo ai, kamata ʻaki ʻa e meʻa ʻoku mahuʻinga kiate ia mo ʻene ngaahi tokotaha ʻoku falala ki ai. ʻOku fakahinohino ʻe he taʻataʻa ʻa e palani ʻa Dementia Australia ke talanoa ki he ngaahi loto mo e niʻihi ʻoku falala ki ai mo e kau faʻu ʻoku nau ʻilo. ʻOku kehekehe ʻa e ngaahi fakamaʻu lao mo e ngaahi tuʻutuʻuni ʻo e filifili ʻi he feituʻu kotoa, ko ia fehuʻi ki ha faʻu ʻoku ʻiloa ʻi he feituʻu ʻoku nofo ai muʻa pea falala ki ha taʻataʻa lahi. Ki he tokoni ʻo e pilo mo e ngaahi tuʻuʻi koa, ʻoku ʻi ai ʻa e taʻataʻa ʻa hono fakahoko ʻa e pa’anga ʻi he dementia.
Ko e hā ʻe lava ke fehuʻi ʻi he talanoa muʻa ʻo e tokanga kahaʻu?
Fehuʻi pe ʻoku loto ʻa e tokotaha ke talanoa ʻi he taimi ni, pea toki ʻomai ha kaveinga ʻe taha ʻi he taimi tatau. ʻOku fakahinohino ʻe he Alzheimer’s Association ʻa e talanoa iiki lahi, lea faingofua, mo e fanongo ki he loto, ki he tuʻuloa, mo e ngaahi uʻi ʻo e tokotaha. ʻOku fakamahino ʻe he Alzheimer’s Society ʻe kehekehe ʻa e loto ʻa e kakai ke fakakaukau muʻa. ʻOku totonu ke ke tuʻu pē pea toe foki ʻi ha ʻaho kehe.
Kapau ʻoku fie ʻaʻahi ha fakamanatu, ʻe lava ke ke ʻaʻahi ʻi ha ʻe ni’ihi ʻo ʻeni:
- “Ko e hā ʻa e ngaahi konga ʻo ho ʻaho ʻoku ke fie taupotu taha ke tauhi?”
- “Ko hai ʻoku ke fie kau mai ʻi he taimi ʻoku tau talanoa ai ki he tokanga kahaʻu?”
- “Ko e hā ʻoku tokoni ke ke ongo ʻofeina mo ʻapasia ʻi he taimi ʻoku ke fie tokoni ai?”
- “ʻOku ʻi ai ha meʻa ʻoku ke fie ke ʻilo ʻe ho kau tokanga ki he meʻa ʻoku mahuʻinga kiate koe?”
- “ʻOku ke fie ke u tohi ʻa e meʻa ʻoku ke lea ki ai, pea ko hai ʻe totonu ke sio ki ai?”
Fanongo ʻo ʻikai ke kole ha filifili ʻi he taimi tonu. Kapau ʻoku loto ʻa e tokotaha, tohi ʻa ʻene ngaahi lea, ʻaho, mo e niʻihi naʻe ʻi ai. Kole ʻene loto muʻa ki hono fakahā ʻa e tohi. ʻE lava ke tokoni ʻa e ngaahi lea ni ki he ngaahi talanoa kaha’u, ka ʻikai ko ha ngaahi tohi lao pe ngaahi fakahinohino ʻa e foʻituʻi. Ko e taʻataʻa ʻa e National Institute on Aging ʻoku ne fakamatala ʻa e ngaahi talanoa mahuʻinga ki he ngaahi uʻi mo e ngaahi filifili ʻo hangē ko e tefito ʻo e tokanga ʻi he taimi kahaʻu ʻi he ngaahi meʻa ʻoku fakapotopoto ki ai.
ʻOku ʻikai totonu ke ke fakakaukau ʻi he ilo pe ʻi he talanoa ʻe taha. ʻE lava ke liliu ʻa e ngaahi loto ʻo e tokotaha, pea ʻe lava ke ne kole ke tuʻu pe toe foki ki ha kaveinga ʻi ha taimi kehe. Tauhi ia ke fakafeʻiloaki ki he ngaahi filifili ʻoku ʻi ai ʻene ngaahi aʻusia ʻo hangē ko ʻene fie.
Ko hai ʻoku totonu ke ʻilo ʻa e ilo?
ʻOku filifili ʻa e tokotaha pe ʻe fakahā ʻa e meʻa ni, pe ko e hā ʻa e taimi, pe founga ʻe fakahā ai ki he niʻihi kehe, ka ko e meʻa ʻoku ʻi ai ha ngaahi tuʻutuʻuni lao pe ko e palani ʻo e malu ʻoku fiema’u ha lea ʻo e kau faʻu. Fehuʻi ki he kakai ʻoku loto ʻa e tokotaha ke nau ʻilo, pea ko e hā ʻoku loto ai ke nau ʻilo. ʻE lava ke filifili ʻe ia ha tokotaha ʻe taha ʻoku falala ki ai muʻa, pe ʻikai ke loto ke fakahā lahi.
Kapau ʻoku fie tokoni ʻa e tokotaha ʻi ha talanoa, fehuʻi ko e hā ʻene fie ke ke lea ai mo ʻene fie ke ʻi ai ia. Fakahā pe ʻaonga ʻa e fakamatala kuo ne fakalotolahi ke fakahā. Ko e taʻataʻa ʻa e talanoa ʻoku ʻi ai ʻa e talanoa faka-ʻapasia mo e fāmili mo e niʻihi kehe.
Pēhē ʻe lava fēfē ke kehe ʻa e moʻui ʻo e ʻaho kotoa ʻi he taimi ʻoku tau fetongi ai?
Tauhi ʻa e ngaahi founga ʻaho mo e ngaahi ngāue ʻoku mahuʻinga ki he tokotaha ʻi he feituʻu ʻoku ʻi ai ʻene malu. ʻOku ʻikai ko e ilo ʻo e mahaki ʻe ʻuhinga ke tuku ʻa e ngaahi kaveinga, ngaahi ʻaʻahi, pe ngaahi ngāue ʻo e fale kotoa. Kapau ʻoku ʻi ai ha meʻa ʻoku faingataʻa ange, fehuʻi ki he tokotaha ʻe lelei ange ai ʻa e ngaahi liliu. ʻE lelei ange ʻa e taimi nounou, ʻa e meʻa mālohi ʻoku ne fakalotolahi, ʻa e tokoni ki ha sitepu ʻe taha, pe ʻa e taimi kehe ʻo e ʻaho.
ʻOku lava ke fiema’u ʻe he tokotaha ha taimi ke fakamaauʻi ʻa e fakamatala ʻo ʻikai ke talanoa ki he palani. Tauhi ke ke fakahoko ʻa e feʻunga ʻo ʻikai ke hoko ʻa e ʻaho kotoa ko ha feʻiloaki tokanga. ʻOku lelei ke tuku ha taimi ke talanoa ʻaki ʻa e ngaahi meʻa faʻa’ahi pea kei fakataha.
Ko e hā ʻe totonu ke fehuʻi ki ai ki he faʻu?
Fehuʻi ki he foʻituʻi ʻo e tokotaha ki he ngaahi fehuʻi ʻoku fekau’aki mo ʻene mahaki, moʻui, mo’ui, pe ngaahi mahaki ʻoku ʻi ai. Ko e ngaahi fehuʻi lao pe pa’anga, talanoa mo e kau faʻu ʻoku ʻiloa ʻi he ngaahi lao ʻo e feituʻu ʻoku nofo ai ʻa e tokotaha. ʻOku ʻikai lava ʻe ha paetā lahi ʻo fakahā ʻa e ngāue, tohi, pe tokoni ʻoku totonu ki ha tokotaha makehe.
Ko e fakavavevave pe ko e liliu lahi ʻo e moʻui ʻoku fiema’u ha tokoni fakavavevave. Ko e fakahinohino ʻa e NHS ki he lotolotoa fakavavevave ʻoku pehē ke ʻave vave ʻa e tokoni ʻi he tauhi. Fakaʻaongaʻi ʻa e fakamālohi ʻo e feituʻu pe ʻa e tokoni ki he fakavavevave ʻi he feituʻu ʻoku nofo ai ʻa e tokotaha; ʻoua ʻe fakakaukau ʻoku ʻi ai ha liliu fakavavevave ʻoku hoko ko e moʻui ʻa e tokotaha ʻi he taimi kotoa.
Kapau ʻoku faingataʻa ʻa e palani, filifili ha tokotaha pe ha tokoni ʻoku falala ki ai ke fakafaingofua ʻa e fehuʻi ʻi he ngaahi fehuʻi vave pe ʻi he kahaʻu. ʻE lava ke fakatotonu ʻe he tokotaha ʻa e vave pea ʻe lava ke ne filifili ʻa e meʻa ʻe fiema’u ai ʻa e tokoni. ʻOku mahuʻinga ʻa e ilo ʻo e mahaki, ka ʻikai ia ʻoku ʻikai ko ha fakamatala ʻo hono moʻui, ʻene ngaahi fiefia, mo ʻene ngaahi fe’iloaki.
Ngaahi fehuʻi ʻoku faʻa hā
Ko e hā ʻoku totonu ke u fai muʻa hili ʻa e ilo ʻo e dementia?
Kamataʻi ʻaki ʻa e sitepu ʻe taha ʻoku tokoni, hangē ko ʻene fakamaʻa ʻa e palani muʻa fakaʻosi mo e kau tokanga ʻoku nau fakaʻilo ʻa e mahaki, pe kumi ha ngaahi tokoni ʻoku falala ki ai. ʻOku lava ke fie taimi ʻa e tokotaha ke ne fakamaauʻi ʻa e ilo, ko ia ʻoku ʻikai ha ʻuhinga ke fakaʻosi ha lisi lahi ʻi he ʻaho pe taha.
ʻOku fakaʻuhingaʻi ʻe he ilo ʻo e dementia ʻe ʻikai ke lava ke filifili ʻa e tokotaha?
Ko e ilo pe taha ʻoku ʻikai ke ne fakamatala ʻa e meʻa ʻe lava ke filifili ʻe he tokotaha. Fehuʻi ki he tokotaha pe ko e hā ʻene fie hoko ai ʻi he ngaahi filifili, pea kumi ʻa e lea ʻa ha kau faʻu ʻoku ʻi ai ʻa e fakaʻilo ʻi he feituʻu ʻoku nofo ai ki ha filifili makehe ʻo e moʻui, lao pe pa'anga.
Ko e ʻā ʻoku totonu ke u fakahā ki he fāmili mo e kaume'a ʻa e ilo?
Ko e fakamatala ia ʻa e tokotaha ke ne fakahā. Fehuʻi ko hai ʻene fie fakahā ki ai, ko e hā ʻene fie ʻilo ai ʻa e niʻihi kehe, pea kapau ʻe fie tokoni ia ʻi he lea ko ia.
Ko e hā ʻa e taimi ʻe lelei ai ke talanoa ki he palani kahaʻu?
ʻOku lava ke kamata ʻi he taimi ʻoku loto ai ʻa e tokotaha. Kapau ʻoku fie fai pe fakahoko ʻe ia ʻa e ngaahi filifili kahaʻu, fehuʻi ki he kau faʻu ʻoku ʻiloa ʻi he feituʻu ʻoku nau nofo ai ko e hā ʻa e ngaahi filifili mo e taimi ʻoku fai ai. ʻOku faingofua ange ʻa e ngaahi talanoa iiki ʻi he taimi tokosiʻi ʻi he talanoa lahi pe taha.
Ngaahi mataʻitohi
ʻOku mau fehokotaki ki he ngaahi kautaha mo e ngaahi ako ʻoku tukuhau ki ai ʻa e peesi ni. Naʻe siviʻi ʻa e tuʻunga kotoa ʻi he taimi naʻe fakalelei ai ʻa e peesi.
- Life After Diagnosis · Alzheimer's Association
- Coping with your diagnosis · Dementia Australia
- Planning ahead · Dementia Australia
- Advanced Care Planning · Alzheimer's Association
- Planning ahead as a person with dementia · Alzheimer's Society
- Caring for a Person With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Sudden confusion (delirium) · NHS