Sagantaa guyyaa namoota gurguddaa dementia qabaniif filachuu

Sagantaan guyyaa tokko jijjiirama iddoo fi deeggarsa jireenya guyyaa tokkoof ni kennuu danda’a. Kunis kunuunsaan maatii tokkoo yeroo hojii, hojii mana, ykn boqonnaaf yeroo kennuu danda’a. Sagantaawwan garaagaraa dha, dhaabbanni namicha tokkoof sirrii ta’u namicha biroof sirrii ta’uu dhiisuu danda’a. Fedhii fi waan namichi barbaadu murtoo kenninsaa qajeelchuu qaba.

Ilaalcha dhaabbata guyyaa Alzheimer’s Association fi galmaan-qabiinsa filannoo dhaabbataa tajaajila, hojjattoota, hojii, gibira fi geejjibaa dura ilaaluuf gorsu. Fuulli kun gaaffilee qopheessuuf gargaara; dhaabbata addaa tokkoo hin madaalu, hin gorsu.

Sagantaa guyyaa qoruuf akkamitti murteessuu?

Jalqaba namichi maal akka jaalatu, gargaarsa maal akka fudhatu gaafadhu. Hawaasa wajjin nyaachuu, hojii hawaasaa, kunuunsaan maatii hojii irra jiru waliin turuu, ykn waan biraa barbaaduu danda’a. Sagantaan filannoo ta’e malee dirqama miti.

Imalaa namichi barbaadu, aadaa guyyaa isaa fi deeggarsa guyyaa irraa barbaachisu yaadi. Yeroo dhaabbatichaa, geejjibaa fi hojiiwwan sirrii namichaaf ta’u ilaali. Yoo namichi gareewwan jaalatu ykn sochii keessatti dhukkubsatu, filannoo lafa boqonnaa ykn daawwannoo gabaabaa jiraa gaafadhu.

Sagantaan maatii boqonnaa ykn hojii isaanii akka deeggaru ni danda’a. Kun barbaachisaa dha, garuu waan namichi itti dhaga’amu illee barbaachisaa dha. Gaaffilee lamaanuu ifatti wal-dubbadhu, akka namoota hundaaf fudhatamu filannoo barbaadi.

Tajaajila maal gaafachuu qabna?

Tajaajilli garaagara. Dhaabbanni tokko hojii ilaalchisee qofaa ta’uu danda’a; kanneen biroo immoo nyaata, geejjibaa, kunuunsa dhuunfaa ykn tajaajila fayyaa ni kennuu danda’u. Guyyaa namichi dhufu tajaajilli eessa akka jiru, gargaarsa har’aa namichi qabu dhaabbanni deeggaruu danda’u gaafadhu.

Hojii dhugaa kan gaafachuu malee sagantaa qabiyyee qofa hin ta’in gaafadhu. Namoonni maal akka hojjatan, filannoo yoo jiraa, akkasumas hojiiwwan fedhii namichaa akka muuziqaa, arts, qonnaa ykn wal-dubbii waliin wal-simatu gaafadhu. Namichi hojii hundaan hirmaachuu hin qabu. Iddoo bakka boqonnaa ykn yeroo boqonnaa jiraa gaafadhu.

Yoo namichi gargaarsa qorichaa, socho’uu, nyaachuu ykn kunuunsa dhuunfaa barbaadu, eenyu akka kennu, leenjii isaa maal akka ta’e ifatti gaafadhu. Sagantaan guyyaa tajaajila fayyaa ykn rakkoo hunda furuu danda’a jedhee hin yaadin. Gorsa fayyaa kamiyyuu kunuunsa namichaa waliin mirkaneessi.

Yeroo daawwannaa maal ilaaluu danda’a?

Daawwannaa qopheessi, yoo namichi barbaade, akka isa wajjin dhufu gochi. Hojjattoonni akkamitti akka dubbatan, hirmaattota yeroo deebii kennuuf akka kennan, akkasumas akka isaan dhiphina malee hirmaatan ilaali. Sochii fedhii fi dandeettii namichaa wajjin wal-simatu barbaadi, kalandarii guutuu qofa hin ta’in.

Dhaabbanni akkamitti fedhii namicha tokkoo tokkoon akka beeku, yeroo namichi dhiphate, yaadaa ykn ba’uu barbaade akkamitti akka deebisu gaafadhu. Maatii akkamitti odeessaa akka argan, michuu eenyu akka qunnamuu danda’an gaafadhu.

Yoo danda’amu sochii ykn nyaata keessatti daawwadhu. Bakka iddoo sun namicha ta’uu, socho’uu salphaa ta’uu, hojjattoonni argamuu isaanii ilaali. Brochure ykn tour gaaffilee qopheessuu gargaaru, garuu guyyaa adda hin taane ilaaluun waan hedduu ibsa.

Qabiyyee qulqullina qabu maal ilaaluu qabna?

Sa’aatii, guyyaa, gibira, galmaan-xiqqaa, gaaffii haqaa fi gibira dabalataa gaafadhu. Nyaata maal akka ta’e fi nyaata addaa deeggaruu danda’an gaafadhu. Gibiri iddoo tokkoon garaagarra; dhaabbata barreeffama isaa akka ibsu gaafadhu.

Geejjibaan argamuu isaa, gibira isaa, fi namichaaf ta’uu isaa ilaali. Yeroo fudhachuu, gargaarsa gara keessaa fi gara alaa ba’uu, fi yoo konkolaataan yeroo dhabe maal akka ta’u gaafadhu. Yoo maatiin geejjibaa kennu, yeroo fi gibira sana karoora keessan keessatti galchi.

Yoo fayyaan namichaa ykn abilii guyyaa isaa jijjiirame, dhaabbanni gargaarsa barbaachisu kennuu danda’u gaafadhu. Dhaabbanni barbaachisaa gahu hin kennine, maal akka gorsu gaafadhu. Qajeelfama kunuunsa mana keessaa akka gosa deeggarsa biraa, maatii tokko tokko irratti ta’u ibsa.

Namicha akka dhiphina malee yaalu akkamitti godhuu?

Dhaabbanni yaaliin gabaabaa ykn nyaata, sochii jalqabaa kennuu isaa gaafadhu. Namichi yaaliin maal akka filatu, yeroo hamma kam akka turu yoo danda’amu filadhu. Daawwannaan jalqabaa gaarii miti jechuu danda’a. Booda namichi maal akka jaalate, maal akka hin jaalanne ykn maal jijjiiruu barbaadu gaafadhu.

Yoo namichi jibbaa ta’e, sababa isaa baradhu. Geejjibaan, sagalee, namoota beekamoo hin taane, ykn hojii addaa tokko rakkoo ta’uu danda’a. Dhaabbanni jijjiirama xiqqaa gochuu danda’u yoo gaafatte, ykn guyyaa biraa daawwachuu ni dandeessu. Namicha akka dhufu dhiphina ykn dirqama hin fayyadamin.

Guyyaa muraasa booda, namicha dhaabbata sanaa fi hojjattoota waliin wal-dubbadhu akkamitti akka hojjechaa jiru. Sagantaan gaarii yeroo, hojii ykn gargaarsaa jijjiirama barbaachisu. Yoo namichi yaaddoo jiraatee ykn tajaajilli kun namicha hin toofne, akka deebi’uu fi murteessuu sirrii dha.

Dhaabbata wajjin akkamitti walitti dhufuu?

Yoo namichi waliigale, odeeffannoo gargaarsa hojjattootaaf barbaachisu wal-qoodi: maqaa isaa jaalatu, akkamitti akka wal-dubbatu, aadaa guyyaa, fedhii fi gargaarsa fudhatu. Akkamitti dhaabbanni odeeffannoo kana iccitii akka eeggatu fi akkamitti odeeffannoo maatii akka ta’u gaafadhu.

Eenyu namicha yoo dhukkube, hin dhufne, ykn jijjiirama gargaarsaa barbaade akka quunnamtu gaafadhu. Guyyaa dhaabbanni cufamu ykn geejjibaan dhabamu yaada hanqatiinsaa qabaadhu. Yoo namoonni hedduun gargaaran, eenyu geejjiba fi odeeffannoo tokko tokkoo irratti hojjatu waliigalaa.

Sagantaan guyyaa karoora deeggarsa bal’aa tokko keessaa tokko ta’uu danda’a. Qajeelfama ofkunuunsa kunuunsitootaa boqonnaa qopheessuu hammaatti akka gargaaru, sochii gareewwan mana kunuunsaa immoo sochii gareewwan xiqqaa irratti yaada qaba.

Sagantaan sirrii namichi yaaluu barbaadu, barbaachisummaa isaa deeggaruu kan danda’u dha. Daawwadhu, gaaffilee kallattiidhaan gaafadhu, fi yaada namichaa irratti hundaa’uun jijjiiramoota gochi.