ድሕሪ ናይ ዴመንሺያ ምርመራ፥ ካበይ ምጅማር

ምርመራ ዴመንሺያ ብዛዕባ ጥዕና፡ ዕለታዊ ህይወት፡ ድጋፍን ንጽባሕ ዝምልከቱ ሕቶታት ክፈጥር ይኽእል። ሰባት ብተፈላለየ መንገዲ ይምልሱ፦ ገሊኦም ነቲ ዜና ንኽሓስቡሉ ግዜ ይደልዩ፡ ገሊኦም ድማ ንምልዓል ክጅምሩ ይደልዩ። ሓደ ቅኑዕ ምላሽ ወይ ሓደ ቋሚ ግዜ የለን። ብሰብ ዘገድስ ነገር ጀምር፡ ካልኦት ሕቶታት ድማ ክድልዩ ምስ ዝኸውን ተመለስ።

መምርሒ ናይ Alzheimer’s Association ብዛዕባ ህይወት ድሕሪ ምርመራ ንሰባት ናብ ክትትል ጥዕና፡ ኣካባቢያዊ ድጋፍን ቀጻሊ ምልክኻት ይመርሕ። መምርሒ Dementia Australia ብዛዕባ ምቕጻል ምርመራ ሰባት ብመገዲ ዝፈላለ ምላሽ ከም ዝህቡ ይሕብር፡ ኣብ ዝደልዩሉ ግዜ ድጋፍ ክደልዩ ከም ዝኽእሉ ድማ ይገልጽ። እዚ ገጽ ናይ ምጅማር ነጥቢ እምበር ናይ ውልቃዊ ህክምናዊ፡ ሕጋዊ ወይ ፋይናንሳዊ መደብ ኣይኮነን።

እንታይ እዩ ሓደ ጠቓሚ መበገሲ ስጉምቲ?

ንዝ ሰሙን ቀሊል ዝገብር ሓደ ሕቶ ምረጽ። ንኣብነት፡ ንክትትል ጥዕና ናይ ሰብ ዝኸታተል መን ምኻኑ ምፍላጥ፡ ብዛዕባ ምርመራኡ ዝኣመነ ሓበሬታ ኣበይ ከም ዝረኽብ ምሕታት፡ ወይ ዝኣመንዎ ሰብ ምልላይ ክኸውን ይኽእል። ሰብ ምውሳድ ክደሊ፡ ሰብ ክሕግዞ ክሓትት፡ ወይ ውሳኔ ቅድሚ ምውሳን ክጽበ ክኸውን ይኽእል።

ንቀጻሊ ቀጠሮ፡ ሰብ እንተ ደሊ ሓደ ክልተ ሕቶታት ብሓባር ጽሓፉ። ምርመራ እንታይ ማለት ምዃኑን እንታይ ዘይፍለጥ ምዃኑን፡ መቼ ክድገም ከም ዘለዎ፡ ሓደ ሓድሽ ጸገም እንተ ተኸሲቱ ንመን ክራኸብ ከም ዝኽእል ክትሓቱ ትኽእሉ። ዝተጠቐመ ቃል ክገልጸልኩም ንክሊኒካዊ ሰብ ሓቱ። ኣብ ሓደ ቀጠሮ ሕቶታት ንምዝጋብ ዝሓገዝ ዝርዝር ካብ መምርሒ ናይ ቀጠሮ ሓኪም ክትረኽቡ ትኽእሉ።

ሰብ ብዛዕባ ዴመንሺያ ኩሉ ብሓደ ግዜ ክፈልጥ ኣየድልየን። ንዝተዋህበ ምርመራ ዝምልከት ዝኣመን ሓበሬታ ምረጹ፡ ድሕሪ ግዜ ዝመጹ ሕቶታት ድማ ጽሑፉ። ብተስፋ ቃላት፡ ዝፈውስ ዝብል ዓቕሚ ወይም ንኹሎም ዝሰማማዕ ሓደ መደብ ዝብል ምኽሪ ብጥንቃቐ ኣብ ምቕባል ኩኑ።

ድጋፍ ኣበይ ክንረክብ ንኽእል?

ንሰብ እንታይ ዓይነት ድጋፍ ክሕግዞ ከም ዝኽእል፡ መን ክሳተፍ ክደሊ ከም ዝኽእል ሕተት። ሓደ ዝኣምኖ ዓርኪ ወይ ኣባል ስድራ ቀዳማይ ዕላል ክኸውን ይኽእል። ገሊኦም ሰባት ጉጅለ ድጋፍ፡ ኣማኻሪ፡ ኣካባቢያዊ ናይ ዴመንሺያ ትካል፡ ወይ ምስ ጉጅሎም ዝግበር ዕላል ይመርጹ። ዝበለጸ ኣማራጺ ብሰብ ን’ቲ ኣብ ቅርቢ ዝርከብ ዝምካሕ።

ድጋፍ ንሰብ ዝተመርመረ ከምኡ’ውን ንስድራን ዓርኽትን ዝኣኽል እዩ። ዝሓልኽ ሰብ ዕረፍቲ ወይ ንዕለታዊ ስራሕ ሓገዝ ክደሊ ይኽእል፤ ሰብ ዝተመርመረ ሓበሬታ ወይ ካልኦት ዝነብሩ ሰባት ዝራኸብሉ ዕድል ክደሊ ይኽእል። እዚ ድልየታት ክፈላለ ይኽእል። ጉጅለ ክምዝግብ፡ ቀጠሮ ክሰርሕ፡ ወይ ውልቃዊ ሓበሬታ ክካፈል ቅድሚ ምግባርካ ሓትት።

ሓሳባት ንምሕዛብ ንባዕልኻ ክንክን ዝብል መምርሒ ናይ ባዕልካ ክንክን ኣለዎ። ሰብ ኣብ መዓልቲ ተወሳኺ ሓገዝ እንተ ደሊ፡ መምርሒታት ብዛዕባ መዓልታዊ ፕሮግራማት ከምኡ’ውን ኣብ ገዛ ክንክን ብዛዕባ ኣገልግሎታት ኣብ ኣካባቢ ክሕተቱ ዘለዉ ሕቶታት የብርህ።

ሰብ ብኸመይ ኣብ ውሳኔታት ክሳተፍ ይኽእል?

ምርመራ ብርእሱ ሰብ እንታይ ክውስን ከም ዝኽእል ወይ ብኸመይ ክሳተፍ ዝደሊ ኣይገልጽን። ብቐጥታ ሕተቶ። ግዜ ሃብ፡ ውሳኔ ብቐሊል ቋንቋ ግለጽ፡ ዝሓገዘ ድጋፍ ድማ ሕተቶ። ገሊኦም ውሳኔታት ኣብ ጸጥታ ቦታ ወይ ኣብ ብዙሓት ዕላላት ክምርመሩ ቀሊሎም ይርእይዎም።

እንተደኣ ሰብ ንጥዕና ክንክን፡ ንንብረትን ንቦታ ምንባርን ቅድሚ ክፍሪ ክደሊ፡ ብዛዕባ እቲ ዝኣምኖ ሰብን ዝጠቅም ነገራትን ጀምሩ። መምርሒ Dementia Australia ብዛዕባ ቅድሚ ምድላው ምስ ዝኣመንዎም ሰባትን ተኽእሎ ዘለዎም ሙያውያንን ድሌት ምዝራብ ይመክር። ሕጋዊ ሰነዳትን ሕግታት ውሳኔን ብቦታ ይፈላለ፡ ስለዚ ብጠቕላላ መምርሒ ከይትእመን ቅድሚ ምጥቃም ብቑዕ ሕጋዊ ሰብ ኣብ ቦታኹም ሓትት። ንዕለታዊ ክፍሊታትን ጭብጥ ምጭብባብን ዝምልከት፡ መምርሒ ብዛዕባ ምምሕዳር ገንዘብ ብዴመንሺያ ርኣይ።

ኣብ ቀዳማይ ዕላል ብዛዕባ ናይ ጽባሕ ክንክን እንታይ ክንሓቱ ንኽእል?

ሰብ ሕጂ ክዛረብ ክደሊ ሕተቶ፡ ድሕሪኡ ሓደ ሓደ ነገር ብሓንሳብ ጠቅስ። Alzheimer’s Association ብዙሕ ንኡስ ዕላላት፡ ቀሊል ቋንቋን ንድልየታት፡ እምነታትን ዋጋታት ሰብ ምስማዕን ይምክር። Alzheimer’s Society ሰባት ንቅድሚ ምሕሳብ ዝነብሮም ድልየት ዝፈላለ ምዃኑ ይገልጽ። ምቁም ድሕሪኡ ኣብ ካልእ መዓልቲ ምምላስ ዝበለጸ እዩ።

ሰብ መምርሒ እንተ ደሊ፡ ካብዞም ሓንቲ ፈትን፦

• “ኣብ መዓልታዊ ህይወትካ ዝበለጸ ክትሕልዎ እትደሊ እንታይ እዩ?”
• “ብዛዕባ ናይ ጽባሕ ክንክን ክንዛረብ እንተ ዝኸውን መን ክሳተፍ ትደሊ?”
• “ዝሓገዘካ ጽቡቕ ስምዒትን ክብሪን ንምስማዕ እንታይ ይሕግዘካ?”
• “ንክንክንካ ዘለዉ ሰባት ብዛዕባ እቲ ዝኣክለካ ነገር ክፈልጡ ትደሊ ድዩ?”
• “እቲ ዝበልካዮ ክጽሕፍ ትደሊ ድዩ፡ ከምኡ’ውን ክርኢ ዝግብኦ መን ምኻኑ?”

ሰብ ብቕልጡፍ ውሳኔ ከይሓተሉ ኣባሃሉ። National Institute on Aging ኣብ ዝርዝር ዕላላት ብዛዕባ ድልየታትን ምርጫታትን ንቅድመ ምድላው ክንክን ዋና ነገር ምዃኑ ይገልጽ። ሰብ እንተ ተሰማሚዑ፡ ቃላቱ፡ ዕለትን ዝነበሩ ሰባትን ጽሓፍ። ቅድሚ ምክፋል ናይ ዝጸሓፍካዮ ፍቓድ ሕተት። እዞም ጽሑፋት ንድሕሪ ዕላላት ክሕግዙ ይኽእሉ፡ ግን ሕጋዊ ሰነድ ወይ ናይ ሕክምና ትእዛዝ ኣይኮኑን።

ብቐዳማይ ሓበሬታ ጥራይ ወይ ብሓደ ዕላል ጥራይ ብዛዕባ ሰብ ኣይትግመት። ድልየታት ሰብ ክቕየሩ ይኽእሉ፡ ሰብ ድማ ንሓደ ኣርእስቲ ክቖም ወይ ዳግማይ ክምለስ ክሓቱ ይኽእሉ። ንሰብ ዘገድስ ውሳኔታት ብዝደልዩ መጠን ኣሳትፎ።

ብዛዕባ ምርመራ መን ክፍለጥ ኣለዎ?

ሰብ ንመን፡ መዓስን ብኸመይን ብዛዕባ ምርመራ ምንጋር ይውስን፡ ብፍሉይ ናይ ደሕንነት ወይ ሕጋዊ ኩነት ብሙያዊ ምኽሪ ጥራይ ዝግበር እንተ ዘይኮነ። ንመን ክነግር ከም ዝደሊ፡ እቲ ዝፈልጥዎ ክኸውን ዝደልዩ ነገር ሕተት። ሓደ ዝኣመንዎ ሰብ ቀዳማይ ክፈልጥ ይኽእል፡ ወይ ድማ ብሰፊሓ ክፍለጥ ኣይደልይ ይኽእል።

ሰብ ብዛዕባ ዕላል ሓገዝ እንተ ደሊ፡ እንታይ ክብል ክትብሎ ትደሊ፡ ኣብቲ ዕላል ክህሉ ድዩ ከም ዝደሊ ሕተት። ዝተፈቐደ ሓበሬታ ጥራይ ኣካፍል። መምርሒ ናይ ምርዳእ ብዛዕባ ቅኑዕ ዕላል ምስ ስድራን ካልኦትን ይሽፍን።

ኣብ ምዕጻው እንከለና መዓልታዊ ህይወት ብኸመይ ክቕጽል?

ሰብ ኣብ ዝተረጋገጸ ቦታ ዝለመዶ ልምዲታትን ዝፈትዎ ስራሕታትን ቀጽሎ። ምርመራ ኩሉ ዝኸውን ሓቢ፡ ጉዕዞን ሓላፍነት ቤትን ክቁም ማለት ኣይኮነን። ነገር ኣጸጋሚ እንተ ኮይኑ፡ ሰብ ክቕየር ዝደልዮ እንታይ ምዃኑ ሕተት። ሓጭር ዕላል፡ ዝፈለጦ ሙዚቃ፡ ሓደ ስጉምቲ ዝሓገዘ ረዳኢ፡ ወይ ካልእ ግዜ መዓልቲ ንሰብ ዝበለጸ ክኸውን ይኽእል።

ሰብ ብዛዕባ ዜናኡ ቅድሚ ዝኽእል ጸጥታ ክደሊ ይኽእል፡ ብዛዕባ ምቅይያር ቅድሚ ምዕላል ኣይደልይ ይኽእል። ብዛዕባ ስጉምትታት ኣብ ዕላላት ኣይትጸምቁ፡ ኣብ ቅድሚ ዕላል ነቲ ዝሓሸ ኩነት ብፍቕሪን ዓቕምን ተዓዘቡ። ብዛዕባ ምምሕዳር መደብ ዕረፍቲ ምውሳድ ኣየጽንዕን፤ ብዓቢኡ ሓድሕድ ኣብ ዝተሓላለፈ ኩነት ብዘይ ዕላል ጥራይ ኣብ ሓባር ዕዱም ግዜ ኣሕልፉ።

መዓስ ንሙያዊ ሰብ ክንሓትት ኣለና?

ሕቶታት ብዛዕባ ምርመራ ሰብ፡ ጥዕና፡ መድሃኒትን ምልክታትን ንክሊኒካዊ ሓኪም ሓትት። ንሕጋውን ፋይናንሳውን ውሳኔታት፡ ኣብ ቦታ ዝነብር ሰብ ደንቢ ዝፈልጡ ብቑዓት ሰባት ዕዘብ። ሓደ ናይ ኢንተርነት ጣቢያ ዝኸውን ሕክምና፡ ሰነድ ወይ ኣገልግሎት ንሰብ ዝበለጸ ከም ዝኸውን ክነግረካ ኣይክእልን።

ብሓፍዮት ዘይምዕባል ወይ ብቕልጢፉ ዝመጸ ለውጢ ጥዕና ቅልጡፍ ሕክምና ይደልዮ። መምርሒ NHS ብዛዕባ ብሓፍዮት ዘይምዕባል ብቕልጡፍ ሕክምና ክረኽቡ ይብል። ኣብ ቦታ ዝነብር ሰብ ዝሕግዝ ናይ ህጹጽ ወይ ሕክምናዊ ኣገልግሎት ተጠቐሙ፤ ቅልጡፍ ለውጢ ካብ ዝለመዶ ኩነት ዝመጸ ምዃኑ ኣይግምቱ።

ቀጻሊ ቅድመ ምድላው ዝከብድ እንተ ኮይኑ፡ ሕቶታት ናብ ቅድሚ ዝኸውን፡ ናብ ድሕሪ ዝኸውን ዝፈልጥ ሓደ ዝኣመንካዮ ሰብ ወይ ኣገልግሎት ምረጽ። ሰብ ፍጥነቱ ይውስን፡ ብዛዕባ እንታይ ሓገዝ ከም ዝደሊ ድማ ይውስን። ምርመራ ኣገዳሊ ሓበሬታ እዩ፡ ግን ሰብ ዝኸውን ዝኣመነሉ፡ ርክብታቱን ዕለታዊ ህይወቱን ኣይገልጸን።