Ku Pfuna Munhu la Nga na Dementia ku Hlamba

Ku hlamba i ntirho wa xihundla. Eka munhu la hlayisaka dementia, bafu kumbe xihlambelo swi nga va swa ku titwa swi tonga, swi karhata, swi nga twisisekiki kumbe swi nga xiyekisi. Sungula hi ku vutisa leswi endlaka leswaku ku hlamba ku olova, kutani lunghiselela ndhawu u nga si nyika mpfuno. Xikongomelo i ku sekelela ndlela ya munhu ya siku ni siku, handle ka ku endla leswaku ku ala ku va ntirho wo lwa.

Buku ra Alzheimer’s Association hi ku hlamba ri vula leswaku ku amukela mpfuno eka ntirho wo xiyekisa swi nga titwala swi tshikeleta. Ndzayo wa Dementia Australia hi vuhlayiseki bya miri wu komba ku landzela swilaveko swa munhu, ku endla hi tinyimpi to olova ni ku vutisa leswi a swi lavaka. Vanhu va hambana; ringeta ntsena ku cinca lokufanelaka munhu loyi.

Ndzi lunghisela njhani ku nyika mpfuno?

Vutisa hi ndlela ya munhu ya siku ni siku. Xana u lava ku hlamba hi xihlambelo kumbe hi bafu, nkarhi wa mixo kumbe wa madyambu, munhu wun’we loyi a n’wi pfunaka kumbe ku hlamba swin’wana hi yena? Landzela swilo leswi tolovelekeke loko swi nga ri ku ya emahlweni. Loko a lava nhlawulo, nyika swihlawulekiso swimbirhi leswi kongomeke, kukota “Xana u lava ku hlamba sweswi kumbe endzhaku ka dyambu?”

Hi ku ya ka nyiko ya ku nghena ebafini, lunghiselela:

• Kuma swilo swa ku hlamba sungula. Veka tawulu, swiambalo leswi basileke, sopo, shampu ni xirhambyana xa ku hlamba hi ku landzela nkarhi wa ku tirhisiwa kwawo. Leswi swi pfuna leswaku munhu a nga tshikiwi a ri yexe loko u lava swilo.
• Endla ndhawu yi olova. Vona leswaku yi ni ku hisa loko swi lava, pfala nyangwa kumbe makatini, kutani hlayisa ntsanga yi oma kambe leswi swi nga ka swi kotekaka.
• Kambela mati. Ringeta ku hisa ka mati hi nkarhi wo nghena munhu ebafini kumbe endhawini yo hlamba. Nga titshembi ku kota ka munhu ku xiya loko mati ma hisa swinene.
• Lunghiselela swilo swo sirhelela xihundla. Tawulu lerikulu, xiambalo kumbe xiambalo xa bafu swi nga pfuna munhu a tshama a funengetiwile loko a tsutsuma exikarhi ka swiyenge.

Buku ra hina ra ntshamo wa le kaya ri ni mahungu yo tala hi ku vonakala ka ndhawu ya bafu, ntsanga yo tshameka ni ku vutisa munhu wa vutshila hi switulu swo khama kumbe xitulu xo tshama xo hlamba.

Ndzi nga pfuna njhani handle ka ku teka ntirho hinkwawo?

Vutisa munhu loko u nga kumela ku n’wi khoma kumbe ku pfuna eka xiyenge xa xihundla. Hlamusela eka xitsongo leswi u nga ri ku swi endla, kutani yima kuva nhlamulo. Xikwembu xo olova ku fana na “Nhala ya tawulu leyi” swi twisisa ku tlula nkomiso wo leha.

Pfumelela munhu a hlamba swiyenge leswi a nga swi kotaka ni leswi a swi lavaka ku hlamba. U nga hlayisa tawulu ehenhla ka yena, kutani u kombisa ntsena xiyenge lexi hlambiwaka. Loko a lava, nyika xirhambyana kumbe sopo ku ri khoma. Munhu a nga lava nkarhi wo tlula ku sungula kumbe ku hetisa; yima, u nga hanguti ku landza swigandzo.

Loko munhu a tshikeleteka, a tsutsuma kumbe a ala, yima. Mu nyike nkarhi wa ku rhula ni ku ringeta ku twisisa leswi a titwaka swi nga olovi. Ndhawu yi nga va yi ri lava ntsongo, mati ma nga va ma nga tshami, kumbe munhu a nga lava munhu un’wani. Munhu la tiviwaka a nga pfuna loko munhu a hlawula. Nga tirhisi ku xwaxa, ku sindzisa kumbe ku pfuna hi miri ku hetisa ku hlamba.

Ndzi hlayisa njhani ntirho wa ntirho wo tiva?

Hlayisa nkarhi wa siku ni ntirho lowu nga ri ku olova loko wu tirha kahle. Veka sopo ni tawulu leswi tolovelekeke eka ndhawu leyi munhu a yi lavaka, kutani lunghiselela swiambalo leswi basileke u nga si sungula. Hlamusela xiyenge xin’we hi nkarhi; loko nhlamuselo ya marito yi nga twisisekanga, komba xirhambyana kumbe ku komba xiyenge lexi landzelaka ku tlula ku phindha nhlamuselo leyi leha. Loko ku hlamba tsitsi ku tisa ntungu, ri endle ri hambane kumbe ri tshika nkarhi wun’wani. Switshamo leswi swi nga endla leswaku ntirho wu va olova ku landzela, handle ka ku teka xiyenge xa munhu.

Ku ri ku hlamba hi bafu leyikulu kumbe xihlambelo ku nga ri ku olova swinene?

Bafu leyikulu a yi ri yona ndlela yin’we yo pfuna munhu a titwa a basile. Loko munhu a titwa a olovile, ringeta ku hlamba ehanyeni ka xihlambelo, hi tawulu leri nga ni mati ya mpfuwa, kumbe ku hlamba xiyenge xin’we hi nkarhi. Ku hlamba tsitsi swi nga endliwa siku rin’wani loko xiyenge lexi a xi tshineleke i tsitsi. Hlayisa munhu a funengetiwile naswona a ri ni xiyenge xa ntirho, kutani yima loko ndlela leyi nga ya ntolovelo yi nga tshikeleti.

Loko munhu a ala namuntlha, a nga lunghelelisi. Ku hlamba hi siku rin’wani ku ri olova ku tlula ku endla ntirho lowu tshikelelaka. Xikongomelo i ku titwa u basile hi nkarhi lowu nga ni ku rhula. Loko u lava ku vona mpfumawulo wa ku ala, vona switsundzuxo swa loko munhu a ala, leswi nga ni tindlela to nyika mpfuno handle ka ku sindzisa.

Ndzi nga endla ndhawu ya bafu yi va yi sirhelelekile njhani?

Hlayisa ndlela ya ku ya ebafini kumbe ebhendzheni ya xihlambelo yi basile, kutani tirhisa mpfuno lowu faneleke eka swilaveko swa munhu. Swilo leswi nga ni ku dlaya, xitulo xo tiyisa kumbe swihlawulekisi swa ku khama swi nga pfuna, kambe swilo swi lava ndhawu leyi faneleke. Vutisa muhlahlamusi wa vutshila hi ku veka ka swilo kumbe nkarhi lowu nga ringiwi eka xivakiwa. U nga tisi xihisi xo tsutsuma endlu ya bafu, kutani landzela swileriso swa swilo swa magetsi.

Loko munhu a nga tiyisi kumbe a wile, u nga n’wi tshukatsi hi ndlela leyi nga n’wi vavisaka kumbe leyi nga ku vavisaka wena. Vutisa muhlahlamusi wa vutshila hi mpfuno wa swilo ni vatirhi lava lavekaka. Hlayisa xipimelo xo sirhelela munhu ni ku ya emahlweni ka mpfuno lowu a nga wu amukelaka.

Ndzi fanele ku vutisa muhlahlamusi rini?

Vulavula na muhlahlamusi loko ku hlamba ku va ku tikarhatela hi ntiyiso wa miri lowu nga ha ri kona, ku wa, rivela leri nga pfumeriki, kumbe ku cinca ka mpfuno wa munhu wo hlamba hi ndlela yo olova. Muhlahlamusi wa mavabyi, mudokodela, munyiki wa ntirho wa vutomi kumbe muhlahlamusi wa ntirho wa vutomi a nga pfuna hi xiphiqo lexi nga ni xiyimo. U nga endli ntirho wa ku anakanya loko munhu a fanele mpfuno wa miri hi ndlela ya ku vutisa hi ntsena eka webosayiti yin’wana.

Loko munhu a nga hlambi nkarhi wo leha, u nga n’wi sola. Vutisa xiyenge lexi nga tikarhatela ngopfu ni loko xintsongo xo cinca xi nga pfuna. Ntirho wo tiva, tawulu kumbe mpfuno wa munhu la tshembekaka a wu nga ri wu lava; loko wu nga pfuni, vutisa mpfuno eka vatirhi va tinhlayo.