Ku Lunghiselela Xihatla eka Dementia

Xihatla xi nga phazamisa mikhuva ya siku ni siku naswona xi nga endla leswaku munhu la hlayisaka dementia a twisisa ku nga endleki ka leswi humelelaka. Papila yi nga pfuna munhu ni vapfuni va yena ku endla hi ku karhala ku nga ri kukulu eka nkarhi wo hetelela. Yi fanele ku tiyimisela swilaveko swa munhu, ndhawu leyi a tshamaka eka yona ni khombo ra ndhawu leyi.

Buku ra Alzheimer’s Association hi ku lunghiselela xihatla ri komba ku lunghiselela mahungu, swilo ni mpfuno wa ku engetela. Buku ra FEMA eka vakulu ni vanhu lava nga na vuvabyi ri kandziyisa nkhuvo, ku famba, mirhi ni swilo swa mpfuno. Leli i tlhelo ro lunghiselela ra vutivi; landzela switsundzuxo swa xihatla swa ndhawu.

Ndzi endla papila leyi tiyimisaka munhu njhani?

Vutisa munhu leswi a titwaka swi nga n’wi vuyisa vuhlayiseki ni loko a tshembaka. Loko swi koteka, n’wi katsa eka ku hlawula ndhawu yo hlangana, swivanyeto swa xihatla ni swilo swo tisa. Hlayisa swileriso swi va swi koma naswona swi olova. Papila yi nga cinca loko swi cinca eka nkarhi wa munhu, rihanyo kumbe ku famba.

Katsa vanhu va nga tlula un’we lava nga pfuna. Mupfuni wa nkoka a nga va ntirhweni, a le handle ka ndlu kumbe a khumbiwa hi xihatla lexi fanaka. Pfumelelanani mani a ta vitana mani, mani a nga nyika ndzayo, ni mani a ta languta munhu loko swirhangu swi cinca. Nyika un’wana ni un’wana mupfuni papila ya mahungu lama lavekaka.

Languta leswi nga khomisa mpfuno wa munhu wa siku ni siku. Loko a tshama endlwini ya ntshwa, a ya eka programu ya masiku kumbe a fumbekisa mpfuno wa ekaya, vutisa ndlela leyi nyiki wa mpfuno a tirhaka ha yona eka ku tsuvuka, ku nga ri ni mati ya magetsi kumbe ku pfariwa. Kuma leswaku mani a ta vitana ndyangu, ni ndlela leyi mpfuno wa munhu wu ta endliwa ha yona.

Ndzi fanele ku hlayisa vutivi ni swilo yihi?

Endla xikhwama xo tsongo lexi olovaka ku xi rhwala. Katsa vitivi bya vitana bya sweswi, lisiti ya mirhi, mahungu ya nkoka ya miri, chaji ya foni, magalasi ya ku vona kumbe swivona swa ndleve loko swi lava, swiambalo leswi fanelaka hi xiyimo xa nkarhi ni xinhuvu xa ntsako. Engeta swilo swa mpfuno wa miri kumbe wa nhlamuselo leswi munhu a ti xiswi ha swona. Languta leswaku swilo swi tshame swi hlanganisiwile nkarhi ni nkarhi.

Hlayisa swibalo swa nkoka eka ndhawu leyi u nga yi kumaka hi ku olova, kambe sirhelela vutivi bya xiviri. Vutisa munhu leswi a lavaka ku swi avelana ni mani. Mupfuni a nga lava vito ra munhu, ndlela leyi a twisisaka ha yona, vutivi bya vitana lebyi nkoka ni vutivi bya mirhi, kambe a nga lavi swirekoto hinkwaswo swa xiviri.

Swilo leswi nkoka i leswi munhu a swi tirhisaka hi ntiyiso. Nhuvu wa xikhundlana xa yena, xitshuxo, buku kumbe xinhongo xo tsongo xa ndhawu leyi tivekaka swi nga va ni ntsako ku tlula swilo swin’wani leswi a nga swi tivi. Hlayisa xikhwama xo olova ku rhwala ku nga tsekisi munhu a ku swi rhwala kumbe a ku swi tshama.

Papila leyi yi fanele ku vula yini?

Papila yo koma yi olova ku avelana na mupfuni wa ntolovelo ku tlula papila leyi nga ni swiga swo leha. Hi ku pfumelelana na munhu, katsa:

• Vitana mani. Tsala vapfuni va nkoka ni va ntolovelo, vanyiki va mpfuno va munhu ni ndlela yo vitana un’wana ni un’wana. Vula mani a ta tlhela a vulavula na van’wana loko ndyangu wu cinca ndhawu.
• Ndlela yo vulavulana. Tsala vito leri munhu a rhandzaka ku vitiwa ha rona, ndlela leyi a twisisaka ha yona mahungu, ni marito kumbe swilo swa ntirho leswi pfunaka munhu a titwa a tiyimisile.
• Ndlela yo famba. Tsala ndlela ya ku famba ni swilo swa miri kumbe swa nkhuvo leswi munhu a swi tirhisaka. Vutisa munhu wa mpfuno kumbe ofisi ya xihatla ya ndhawu hi swiendlo swo fikelela eka xihatla nkarhi wo sungula.
• Laha ku kumekaka swilaveko. Tsala laha xikhwama ni lisiti ya mirhi ya sweswi swi hlayisiwaka kona. Hlayisa swibalo swa xiviri eka ndhawu leyi sirhelelekeke, kutani avelana ntsena hi mahungu lama mupfuni hi wun’wani a lavaka.
• Leswi nyiki wa mpfuno a ta swi endla. Loko munhu a ri ni mpfuno handle ka ndlu, tsala vito ra mutlhontlhi lowu nga ta ku tirha kutani u tsala laha papila ya xihatla ya nyiki wa mpfuno yi kumekaka kona.

Tiyisisa leswaku mupfuni wa ntolovelo wa swi tiva laha papila yi kumekaka ni ndlela yo yi tirhisa. Hlayisa papila ya papila eka xifundziso loko magetsi kumbe ku nghenela ka foni swi hela, kambe u nga veki mahungu lama nga ha ri xiviri eka ndhawu leyi vaendzi va nga ta a khoma kona.

Ndzi fanele ku tiva yihi hi ku tshama kumbe ku tsuvuka?

Dyondza laha switsundzuxo swa xihatla swa ndhawu swi tsariwaka kona ni ndlela leyi mahungu ya xihatla ma fikaka ha yona eka ndyangu. Teka xiboho xa laha u ta ya kona loko vatirhi va tsundzuxa ku tsuvuka, ni ndlela leyi munhu a ta fika ha yona. Loko munhu a tirhisa xikhale xa tinyawu, xikhwewu, oxygen kumbe swilo swin’wani, vutisa nyiki wa mpfuno ndlela yo swi rhwala ni swilo swa nkateko leswi nga lavekaka.

Ku nga ri na nawu wa hinkwavo wa loko u fanele ku tshama kumbe ku famba. Xihatla, swilaveko swa munhu ni switsundzuxo swa vatirhi va ndhawu swi nga ni nkoka. Vutisa mugangi wa xihatla wa ndhawu kumbe nyiki wa mpfuno ndlela yo lunghiselela ku famba hi ndlela yo fikelela ni malo ya ntshamo. Mu nga tshembi buku leri ku teka xiboho xa xiyimo xo karhi xa xihatla.

Loko ndlu ya vakulu kumbe programu ya masiku yi katsiwa, vutisa papila ya yona ya xihatla leyi tsariweke. Kuma munhu loyi a nga na vutihlayisi bya munhu, ndlela leyi ndyangu wu ta twa mahungu ha yona, ni leswi endlekaka loko ku famba ka nkarhi kumbe swipulani swi cinca. Buku ra hina ra ntshamo wa le kaya ri katsa tihatla ta siku ni siku ehandle ni endzeni ka ndlu.

Ndzi nga pfuna njhani munhu hi nkarhi wa xihatla?

Tshama na munhu loko swi tshembekile ku endla tano. Hlamusela leswi endlekaka hi marito yo koma ni ku tiya, kutani phinda mahungu loko swi lava. Hlayisa mikhuva ya siku ni siku loko swi koteka, kutani vulavula na vatirhi va xihatla hi ndlela leyi munhu a lavaka ku vitiwa ha yona ni leswi n’wi pfunaka ku vulavula.

Loko munhu a karhala, tsongahata mapapa ya nkoka naswona u hlayisa vanhu lava vulavulaka nkarhi wun’we. Nyika xinhongo xa ntirho lexi a xi tsakelaka loko swi tshembekile. U nga phikisani kumbe u nga hlamuseli hi marito yo leha loko vanhu hinkwavo va karhalile. Landzela switsundzuxo swa vatirhi va xihatla ni vatirhi va ndlu ya vakulu.

Tivisa vatirhi va vutshila hi ku cinca kun’wana ka vuxaka, ku titwa kumbe mpfuno wa munhu. Ku cinca loku ku hatlisaka hi ndlela yo vona, ku vulavula, kumbe miri a ku fanelanga ku tekiwa tanihi xiyimo xa siku ni siku xa dementia. Ndzayo wa NHS hi ku nga twisisi hi ku hatlisa wu lava mpfuno wa vutshila wa ku hatlisa.

Ndzi hlayisa njhani papila yi ri ya nkoka?

Languta mintirho ya mirhi, vutivi bya mirhi ni swilo loko mpfuno wa munhu wu cinca. Vona masiku ya swilo swa nkateko naswona u cinca papila endzhaku ka ku cinca ka ndlu, kumbe ku va ni xilaveko xo famba xo tsha. Vutisa munhu loko papila yi ya emahlweni yi olovile naswona yi katsa mani lava a lavaka leswaku va katsiwa.

Vatlhontlhi na vona va lava mpfuno wa vanghana. Buku ra hina ra ku hlayisa vutomi bya le kaya ri ni swiringanyeto swo kombela van’wana va avelana mpfuno. Papila yo olova ya vapfuni va nkoka va nga mbirhi ya nga tirhisiwa ku tlula lisiti leyi ndzulo leyi nga ha vonangi hi munhu.

Xikongomelo i ku va na xiyimo xo tiyisa xo tirha, naswona munhu a tshama a ri xiphemu xa xiyimo lexi a tshama a ri ni vuhlayiseki ha xona. Landzela switsundzuxo swa xihatla swa ndhawu kutani vutisa vatirhi va vutlhari hi swilaveko leswi khumbaka munhu.