Ko e tali nounou
Teuteu ha palani fakalavelave ʻoku fakatatau ki he fiema'u ʻo e tokotaha ki he fetuʻutaki, ngaahi kakai, vaitohi mo e koloa fakamānako. Filifili ha kau tokoni muʻa, teuteu ha ʻeke iiki, pea ʻilo ʻa e feituʻu ʻoku maʻu ai ʻa e fakahinohino ʻo e malu pe ʻalu.
- Teuteu mo e tokotaha pea hiki ha kau tokoni ʻe ua pe tolu ʻoku falala ki ai.
- Tauhi ha ʻeke iiki ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi fetuʻutaki ʻo e kau tokanga, lisi ʻo e vaitohi, ʻa e tāmate telefoni mo e koloa fakamānako.
- Fehuʻi ki he ngaahi kautaha ʻoku ʻi ai ha tokanga, ngaahi ʻaʻahi, pe ʻalu ʻi he fakalavelave ʻa e feituʻu.
- Muimui ʻi he fakahinohino fakalavelave ʻo ho feituʻu, pea kumi tokoni moʻui vave ki he lotolotoa fakavavevave.
ʻI he peesi ni (6 ngaahi vahe)
- Pēhē ʻe lava ke teuteu ai ʻa e palani ʻoku fe’unga mo e tokotaha?
- Ko e hā ʻa e fakamatala mo e koloa ʻe totonu ke u teuteu?
- Ko e hā ʻe totonu ke ʻi ai ʻi ha palani tohi?
- Ko e hā ʻoku totonu ke u ʻilo ki he nofo-malu pe ʻalu ʻi he fakalavelave?
- Pēhē ʻe lava ke tokoni ai ki he tokotaha ʻi he fakalavelave?
- Pēhē ʻe lava ke ʻoange ʻa e palani ko ʻeni ʻoku lelei?
ʻOku lava ke fakalavelave ʻa e fakalavelave ʻi he ngaahi ʻaho tipiko pea faingataʻa ai ki he tokotaha ʻoku mahaki ʻi he dementia ke ne mahino ʻa e meʻa ʻoku hoko. Ko e palani ʻe lava ke tokoni ki he tokotaha mo ʻene kau tokoni ke nau ngāue ʻi he fakalavelave mamaʻo ange ʻi he fakatupu fakavavevave. ʻOku totonu ke fe’unga mo e fiema’u ʻo e tokotaha, ʻi he feituʻu ʻoku nofo ai, mo e ngaahi fakatupu ʻi he feituʻu ko iá.
Ko e taʻataʻa ʻa e Alzheimer’s Association ki hono teuteu ki he fakalavelave ʻoku fakahinohino ke teuteu ʻa e fakamatala, koloa mo e tokoni muʻa. Ko e fakahinohino ʻa FEMA ki he kau motuʻa mo e kakai ʻoku ʻi ai ha ngaahi faingataʻa ʻoku fakamāmani foki ʻa e fetuʻutaki, fakaʻalu, vaitohi, mo e ngaahi meʻa tokoni. ʻOku fakamatala lahi pe ʻa e teuteu ni; muimui ʻi he fakahinohino fakalavelave ʻo ho feituʻu.
Pēhē ʻe lava ke teuteu ai ʻa e palani ʻoku fe’unga mo e tokotaha?
Fehuʻi ki he tokotaha ko e hā ʻe tokoni ke ne ongo’i malu lahi ange pea ko hai ʻoku falala ki ai. Kapau ʻe lava, kau ai ia ʻi he fili ʻo e feituʻu feʻiloaki, ngaahi fetuʻutaki fakalavelave, mo e ngaahi meʻa ʻoku fakatatau ke ʻave. Tauhi ʻa e ngaahi fakahinohino ʻoku nounou mo mahino. ʻE lava ke liliu ʻa e palani ʻi he taimi ʻoku liliu ai ʻa e ngaahi founga ʻo e moʻui, ʻa e mahaki, pe ʻa e fetuʻutaki ʻo e tokotaha.
Lisi ha tokotaha ʻe ua pe tolu ʻoku lava ke tokoni. Ko e tokanga ʻuluaki ʻe lava ke ʻi he ngāue, mavahe mei he fale, pe ʻoku fakahoko ʻe he fakalavelave tatau. Fakaʻaʻaʻi ʻa hai ʻe fetaʻi ki hai, ko hai ʻe lava ke ʻomai ha ʻalu, pea ko hai ʻe lava ke vakai ki he tokotaha kapau ʻoku liliu ʻa e palani. Foaki ki he kau tokoni kotoa ʻa e kōpí ʻo e fakamatala ʻoku nau fiema’u.
Fakakaukau ki he ngaahi meʻa ʻe lava ke ne fakatafe ʻa e tokoni ʻoku ʻi he ʻaho. Kapau ʻoku nofo ʻi he fale ʻi he feituʻu ʻoku ʻi ai ʻa e fale ʻofa’anga, ʻalu ki ha polokalama ʻi he ʻaho, pe maʻu ha tokoni ʻi he fale, fehuʻi ʻe fēfē ʻa e ngāue ʻo e fakalavelave, mahaki ʻo e malaʻa, pe fakatāpui. Fehuʻi pe ko hai ʻe fetuʻutaki ki he fāmili, pea ʻe fēfē ʻa e tokoni ʻoku fiema’u ʻe fakafeʻunga.
Ko e hā ʻa e fakamatala mo e koloa ʻe totonu ke u teuteu?
Teuteu ha ʻeke iiki ʻoku faingofua ke ʻave. Kau ai ʻa e fetuʻutaki fakalavelave ʻoku ʻi he taimi ni, lisi ʻo e vaitohi, fakamatala ʻo e moʻui ʻoku mahuʻinga, ʻa e konga ʻo e tāmate telefoni, ngaahi meʻa ʻo e mafana ʻi he tōʻonga ʻo e vaiʻa, kofu ʻoku fe’unga mo e tōʻonga ʻo e ʻaho, mo ha meʻa ʻo e fakafiefia ʻoku ʻiloa. Fakakau ʻa e koloa ʻo e ngāue pe fetuʻutaki ʻoku fakatoka ki ai ʻa e tokotaha. Vakai ʻi he taimi ko ia kuo ʻaonga ʻa e koloa.
Tauhi ʻa e ngaahi tohi mahuʻinga ʻi he feituʻu ʻoku faingofua ke ke ʻave vave, ka tauhi ʻa e ngaahi fakamatala fakafufū. Fehuʻi ki he tokotaha ko e hā ʻa e ngaahi koloa ʻene fie vahevahe, pea mo hai. ʻE lava ke fiema’u ʻe he tokoni ʻa e hingoa ʻo e tokotaha, founga ʻene fetuʻutaki ʻoku fiefia ai, fetuʻutaki moʻui ʻoku mahuʻinga, mo e fakamatala ʻo e vaitohi, ka ʻoku ʻikai ke nau fiema’u ʻa e ngaahi tohi taʻe-ʻaonga kotoa.
ʻOku lelei taha ʻa e koloa ʻoku ʻaʻaku ʻe he tokotaha ʻa ʻene ngāue. Ko e kofu ʻoku ne ʻofa ki ai, ʻata, tohi, pe meʻa iiki ʻoku ʻiloa ʻe lava ke ne fakatokanga ʻi ha founga ʻoku lelei ange ʻi he koloa foʻou ʻoku ʻikai ke ne ʻiloa. Tauhi ʻa e ʻeke ʻoku māmālie ke ʻave ʻe ha taha pe ʻoku haohaoa ʻa e fakamālohi ke ʻave.
Ko e hā ʻe totonu ke ʻi ai ʻi ha palani tohi?
ʻOku faingofua ange ke vahevahe ha palani nounou ki ha tokoni muʻa ʻi hono kau ki ha seti lahi ʻo e ngaahi fakamatala. Ko e loto ʻo e tokotaha, ʻe lava ke ke kau ʻi ai:
- Ko hai ʻe fetaʻi ki ai. Lisi ʻa e kau tokoni ʻuluaki mo e kau tokoni muʻa, ʻa e kau tokanga ʻo e tokotaha, mo e founga ʻe lava ke fetaʻi ki ha taha kotoa. Fakamatala ko hai ʻe fakaʻaonga ʻa e niʻihi kehe kapau ʻoku liliu ʻa e fale.
- Founga ʻo e fetuʻutaki. Tohi ʻa e hingoa ʻoku fie ui ai ʻa e tokotaha, ʻa e founga ʻoku ne mahino lelei ai ʻa e fakamatala, mo e lea pe ngaahi tōʻonga ʻoku ʻiloa ʻe lava ke tokoni ke ne ongo’i ʻi he feituʻu.
- Founga ʻalu. Tohi ʻa e filifili ʻalu mo e koloa ʻo e ngāue pe fetuʻutaki ʻoku fakatoka ki ai ʻa e tokotaha. Fehuʻi ki he kau faʻu pe ʻofisi fakalavelave ʻo e feituʻu ki he ngaahi founga maʻu muʻa ʻi he fakalavelave.
- Ko e feituʻu ʻo e ngaahi koloa mahuʻinga. Tohi pe ko e feituʻu ʻoku tauhi ai ʻa e ʻeke mo e lisi ʻo e vaitohi ʻoku ʻi ai. Tauhi ʻa e ngaahi tohi tokanga ʻi he feituʻu malu, pea vahevahe pē ʻa e ngaahi fakamatala ʻoku fiema’u ʻe he tokoni taha-taha.
- Ko e me’a ʻe fai ʻe he ngāue. Kapau ʻoku maʻu ʻe he tokotaha ha tokoni ʻi tuʻa ʻo e fale, lisi ʻa e taha fetuʻutaki pea ko e feituʻu ʻoku maʻu ai ʻa e palani fakalavelave ʻo e ngāue ʻoku ʻi ai he taimi ni.
Vakai ʻoku ʻiloa ʻe he tokoni muʻa ʻa e feituʻu ʻo e palani pea ʻoku ʻiloa ʻene ngāue ki hono fakaʻaonga. Tauhi ha kōpi pepa ʻi ha feituʻu ʻoku maʻu ʻi he taimi ʻoku ʻikai ha ʻuli pe telefoni, ka ʻoua ʻe tuku ʻa e fakamatala moʻui ʻoku taʻemalu ki ha ʻeleʻele ʻoku lava ke lau ʻe he kakai ʻaʻahi.
Ko e hā ʻoku totonu ke u ʻilo ki he nofo-malu pe ʻalu ʻi he fakalavelave?
Ako ʻa e feituʻu ʻoku tuku ai ʻa e fakahinohino fakalavelave ʻo e feituʻu pea pehē ʻa e founga ʻoku ʻomai ai ʻa e fakatokanga ki he fale. Fakaʻosi ʻoku ʻalu ki fē kapau ʻoku fakahinohino ʻe he ngaahi pule ke ʻalu, pea pehē ʻa e founga ʻe ʻalu ai ʻa e tokotaha. Kapau ʻoku ngāue ʻa e tokotaha ʻaki ʻa e kiʻi motokā-ʻeni, kiʻi-fakamanu, ʻoʻoloa, pe meʻa kehe, fehuʻi ki he kautaha ʻoku fe’unga ke fetuʻutaki ki he ʻalu ʻo e meʻa ni, mo e koloa ʻoku fiema’u ʻi he tokoni muʻa.
ʻOku ʻikai ha tuʻutuʻuni ʻe taha ʻoku fakaʻaonga ki hono nofo pe ʻalu. Ko e fakalavelave, ngaahi fiema’u ʻo e tokotaha, mo e ngaahi fakahinohino mei he kau pule ʻi he feituʻu ʻoku mahuʻinga kotoa. Fehuʻi ki he ʻofisi fakahoko fakalavelave ʻo e feituʻu pe kau tokanga ʻi he founga ke teuteu ai ʻa e ʻalu ʻoku malava ki he ʻalu mo e nofo-malu. ʻOua ʻe falala ki he taʻataʻa ni ke fai ha fili ʻi he fakalavelave makehe.
Kapau ʻoku kau ʻa e fale tokanga pe polokalama ʻi he ʻaho, kole ha palani fakalavelave ʻo e kautaha ʻi tohi. Fehuʻi ko hai ʻoku fatongia ki he tokotaha, ʻe fēfē ʻa e fakahā ʻo e fakamatala ki he fāmili, pea ko e hā ʻe hoko kapau ʻoku liliu ʻa e taimi ʻo e tuku pe ʻalu. Ko ho taʻataʻa ki he malu ʻi he fale ʻoku kau ai ʻa e ngaahi mahaki ʻi he fale mo e ʻi tuʻa ʻo e fale ʻi he ʻaho kotoa.
Pēhē ʻe lava ke tokoni ai ki he tokotaha ʻi he fakalavelave?
Tuʻu mo e tokotaha kapau ʻoku malu ke ke fai. Fakamatala ʻa e meʻa ʻoku hoko ʻaki ʻa e lea nounou pea mālie, pea toe lea ʻa e fakamatala kapau ʻoku fiema’u. Tauhi ʻa e ngaahi ngāue ʻoku ʻiloa ʻi he feituʻu ʻoku faingofua, pea fakahā ki he kau tokoni ʻa e founga ʻoku nau fie ui ai ʻa e tokotaha pe ʻa e meʻa ʻoku tokoni ki hono fetuʻutaki.
Kapau ʻoku tuʻu ʻa e tokotaha ʻi he mamahi, fakaʻaʻaʻi ʻa e leʻo fakaʻaʻau ʻoku ʻikai fiema’u, pea tokoni ʻaki ha meʻa ʻoku ʻiloa kapau ʻoku malu mo ʻoku ʻi ai. ʻOua ʻe fekeʻikeʻi pe fakamatala lōloa ʻi he taimi ʻoku mamahi ai ʻa e kakai kotoa. Muimui ʻi he fakahinohino ʻa e kau tokoni fakavavevave mo e kau tokanga.
Fakahā ki he kau tokoni moʻui ʻa e liliu fakavavevave ʻi he founga ʻo e tokotaha, ʻa ʻene fetuʻutaki, pe ʻene moʻui. Ko e NHS ʻoku pehē ko e lotolotoa fakavavevave ʻoku fiema’u ʻa e tokoni moʻui vave. ʻOua ʻe fakakaukau ʻoku ʻi ai ha liliu foʻou pe mamafa ʻoku ʻikai ko e ngāue ʻo e dementia pē.
Pēhē ʻe lava ke ʻoange ʻa e palani ko ʻeni ʻoku lelei?
Vakai ki he lisi ʻo e fetaʻi, koloa vaitohi mo e koloa ʻoku fiema’u pe ʻoku liliu ʻa e ngāue ʻo e tokanga. Vakai ʻa e ʻaho ʻo e koloa, pea liliu ʻa e palani hili ʻa e liliu ʻo e feituʻu pe ʻa e fiema’u ʻo e fakalaka. Fehuʻi ki he tokotaha kapau ʻoku ʻi ai ʻa e loto-moʻoni ki he palani pea ko hai ʻoku loto ke kau ai.
ʻOku fiema’u foki ʻe he kau tokanga ha tokoni tokotaha. Ko e taʻataʻa ʻa e tauhi ʻo e moʻui ʻa e kau tokanga ʻoku ʻi ai ha ngaahi fakakaukau ki hono kumi ʻa e tokoni mei he kakai kehe. Ko e palani nounou ʻoku ʻi ai ha kau tokoni ʻoku falala ki ai ʻe lava ke faingofua ange ke ngāue ʻaki ʻi he palani lahi ʻoku ʻikai ke vakai ai ha taha.
Ko e taumuʻa ʻeni ke teuteu lelei ke fai ha ngaahi sitepu, ʻo tauhi ʻa e tokotaha ʻi he kau-ʻi-ai pea malu. Muimui ʻi he fakahinohino fakalavelave ʻo ho feituʻu pea fehuʻi ki ha faʻu poto ki he ngaahi fiema’u ʻoku makehe ki he tokotaha.
Ngaahi fehuʻi ʻoku faʻa hā
Ko e hā ʻe totonu ke u tuku ʻi he ʻeke fakalavelave ki ha tokotaha ʻoku mahaki ʻi he dementia?
Fakakaukau ki he lisi ʻo e vaitohi ʻoku ʻi he taimi ni, ngaahi fetuʻutaki mahuʻinga, tāmate telefoni, ʻa e tāmate pe ko e ngaahi tokoni ki he sino, ʻa e kofu ʻoku ʻiloa, mo ha koloa fakamānako. Tauhi ʻa e ngaahi koloa mo e ngaahi fakamatala ʻi ha feituʻu ʻoku faingofua ke ʻave vave pea malu.
Pēhē ʻe teuteu ai ʻa e ʻalu ʻi he fakahāʻele?
Fakatapui ʻa e kau tokoni, pe ʻe fēfē ʻa e ʻalu ʻa e tokotaha, pea ko e hā ʻa e feituʻu ʻe lava ke ke ʻalu ki ai. Fehuʻi ki he kau faʻu fakalavelave pe ko e ngaahi ʻofisi ʻi he feituʻu pe ʻa e ngaahi founga ʻalu ʻoku maʻu, pea muimui ʻi he fakahinohino ʻoku ʻi ai ʻa e taimi ni.
Ko e hā kapau ʻoku ʻikai ke u malava ʻi he fakalavelave?
Fakaingoa ha tokoni hono ua pe tolu ʻoku falala ki ai, pea fakaʻaʻaʻi ʻa e founga ʻe fetuʻutaki ai ki he tokotaha. Vahevahe ʻa e palani mo e fakamatala ʻo e tokoni moʻui pe ʻo e tokanga ʻoku fiema'u ke tokoni ai.
Ko e hā kapau ʻoku lotolotoa fakavavevave ʻa e tokotaha ʻi he fakalavelave?
Fakaʻilo ki he kau tokoni fakavavevave pe kau faʻu moʻui. ʻOku fiema'u ʻa e tokoni moʻui vave ʻi he lotolotoa fakavavevave; ʻoua ʻe fakakaukau ʻoku ʻi ai ha liliu ʻo e dementia ʻoku tatau mo e tipiko.
Ngaahi mataʻitohi
ʻOku mau fehokotaki ki he ngaahi kautaha mo e ngaahi ako ʻoku tukuhau ki ai ʻa e peesi ni. Naʻe siviʻi ʻa e tuʻunga kotoa ʻi he taimi naʻe fakalelei ai ʻa e peesi.
- Preparing for Emergencies · Alzheimer's Association
- Disaster Preparedness for Older Adults and People with Disabilities · Federal Emergency Management Agency
- Sudden confusion (delirium) · NHS