Ko e tali nounou
Ko e ngaahi fāmili ʻe lava ke ʻikai tatau ʻenau fakakaukau ki he tokanga ki he dementia koeʻuhi ʻoku nau mamata ki ha ngaahi konga kehe ʻo e situasione pe ʻoku ʻi ai ʻenau ngaahi tuʻunga kehe. Tauhi ʻa e tokotaha ʻi he talanoa, talanoa ki ha palōpalema ʻe taha ʻi he taimi, pea fakafepakiʻi ʻa e ngaahi sitepu fakaʻaho ʻi he founga fakataha.
- Ko e ngaahi fakakaukau kehe ʻe lava ke hoko mei he mamahi, mamaʻo, pe ngāue ʻoku ʻikai tatau; ʻoua ʻe tukuʻi kaungāʻapi.
- Fakakau ʻa e ngaahi loto ʻa e tokotaha pea kole ke ʻiloʻi ko e hā ʻa e fakamatala te ne loto ke vahevahe.
- Lisi ʻa e ngaahi ngāue pea vahevahe ia ʻo fakatatau ki he loto, ʻiloʻi ʻa e malava mo e taimi ʻoku ʻi ai, ʻo ʻikai ko e vahevahe tatau.
- Kapau ʻoku kei fekauʻaki pe, kole ki ha taha ʻoku ʻiloʻi mo tuʻu ʻo tokoni ke tokoni ʻi he talanoa.
ʻI he peesi ni (5 ngaahi vahe)
ʻI he taimi ʻoku ʻi ai ha kaungāfāmili ʻoku mahaki ʻi he dementia, ʻe lava ke fekauʻaki ʻa e kāingalotu ʻi he malu, tokanga, pe ʻa e ʻaho ʻe hoko. Ko ha taha ʻe lava ke mamata ki he ngaahi faingataʻa ʻo e ʻaho ki he ʻaho; ko ha taha kehe ʻe asi siʻisiʻi, pe manatu ki he tokotaha ʻi he taimi ʻoku ʻikai ko e mahaki. Ko e paʻanga, mamaʻo, ngāue, mo e ngaahi tuʻunga ʻi he fāmili ʻe lava ke fakahoko ʻa e mamafa. Ko e fekauʻaki ʻoku mamahi, ka ʻoku ʻikai ko e fakamoʻoni ia ʻoku tokanga siʻisiʻi ha taha.
Ko e talanoa ʻa e Alzheimer’s Association ki he fekauʻaki ʻi he fāmili ʻoku fakaʻaongaʻi ʻa e fanongo ʻoku ʻikai ko e tukuʻi, talanoa ki he ngaahi ngāue tokanga makehe, pea foki ki he talanoa ʻi he taimi ʻoku liliu ai ʻa e ngaahi fiemaʻu. Ko Dementia Australia ʻoku ʻaonga foki ʻo fakahā ʻe lava ke fekauʻaki ʻa e ngaahi fāmili ʻi he ngaahi fili tokanga pea ʻe lava ke nau fiemaʻu ha tokoni mei tuʻa. Ko e talanoa ʻoku ʻi heni ʻoku ʻomi ai ha founga ke talanoa; ʻoku ʻikai ke ne fakaʻosi ʻa e mafai fakalao pe fakafoki ʻa e ngaahi fili tokanga ki ha tokotaha ʻe taha.
Ko hai ʻoku tauhi ʻa e tokotaha ʻi he loto-hoko?
Fehuʻi ki he tokotaha ʻoku mahaki ʻi he dementia ko e hā ʻoku mahuʻinga kiate ia pea ko e founga hono ʻikai ʻe lava ke ne fakahoko ʻa e fakafepakiʻi. ʻOku ʻikai ko e ʻosi ʻa e fakamatala ʻo e mahaki ʻe toʻo ai ʻene feituʻu ʻi he ngaahi talanoa ʻo e moʻui ʻo ʻaho kotoa. Fehuʻi ko hai ʻoku loto ke kau, pea ko e hā ʻoku loto ia ke vahevahe. Kapau ʻoku loto ia ke tokoni ki he fakamatala ʻene loto, ʻoange ange ʻa e taimi pea talanoa ki he filifili ʻe taha ʻi he taimi.
Ko e talanoa ʻo e kamata ʻi he ʻuluaki sitepu hili ʻa e fakamatala ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi fakakaukau ke kau ai ʻa e tokotaha ki he palani ʻo e kahaʻu. Kapau kuo filifili ʻe he tokotaha ha taha ke tokoni ʻi he ngaahi fili, kau ai ʻa e taha ko ia ʻi he talanoa ʻo tauhi ʻa e tokotaha ʻi hono ngaahi loto mo e mafanafana. Kapau ʻoku fekauʻaki ʻa e fāmili ʻi he mafai fakalao ke fili, kole ki ha taha poto ʻi he lao ʻo ho feituʻu ʻo ʻikai ko e fakamoʻui.
ʻE lava fēfē ke kamata ʻa e talanoa ʻa e fāmili?
Filifili ha taimi mālie ʻi he taimi ʻoku ʻikai ko e mamahi lahi, kapau ʻe lava. Filifili ha kaveinga ʻe taha ki he talanoa, hangē ko hai ʻe lava ke ʻave ʻa e fe’ave’aki, pe ʻe fēfē hono fokotuʻu ʻa e fakataha ʻe hoko hono kaha’u. Ko e lisi lahi ʻo e ngaahi fili mamafa ʻe faingataʻa ai ke fanongo ʻa e kotoa.
ʻI mu’a ʻi he talanoa, tohi ʻa e me’a kuo ke mamata ki ai mo e me’a ʻoku ke fakakaukau ki ai. Hangē ko e fakaʻuhinga, “Ko Tati ʻi he māhina ni kuo ʻikai ke ne ʻaʻau ki he taimi fakatoʻutoʻu ʻe ua” ko e me’a ʻoku mahino pē ia ʻa e sio. Ka “Ko Tati ʻoku ʻikai lava ke ne fai ha me’a” ko e fakakaukau lahi ia ʻoku ʻikai lava ke fakahā ʻa e malava pe loto ʻa e tokotaha.
Foaki ki he taha kotoa ha faingamālie ke fakamatala ʻa e me’a ʻoku ne manavahē ki ai. Fanongo ʻo ʻikai ke fakalotolahi, tukuʻi, pe fakatatau ʻa e tokoni ʻa e taha mo e taha. Ko ha taha ʻoku nofo mamaʻo ʻe ʻikai lava ke ne sio ki he ngaahi fiemaʻu ʻo e ʻaho; ko ha taha ʻoku tokanga lahi taha ʻe lava ke ne ʻiloa ʻo mamahi ʻaupito. ʻOku mahuʻinga ʻa e ongoʻi kotoa, neongo ia ʻe lava ke ne iku ki he ngaahi fakakaukau kehe.
Ko e hā ʻa e me’a ke talanoa ki ai ʻi he fakataha?
Tauhi ʻa e talanoa ki he ngaahi me’a fakaʻaho. Ko ha palani siʻisiʻi ʻe lava ke tokoni ke ʻalu ai ʻa e fāmili mo ha sitepu ʻoku mahino:
| Kaveinga | Fehuʻi ke talanoa ki ai |
|---|---|
| Ko e ngaahi loto ʻa e tokotaha | Ko e hā ʻa e me’a ʻoku loto ai ke tauhi ʻa e tokotaha ke fai? Ko hai ʻoku loto ke kau? |
| Ko e me’a ʻoku hokó he taimi ni | Ko e hā ʻa e me’a kuo mamata ki ai ha taha, pea ʻi he hā taimi? Ko e hā ʻoku fiemaʻu ai ʻa e fakakaukau ʻa e kau tokanga? |
| Ngaahi ngāue mo e ngaahi tuʻunga | Ko e hā ʻa e tokoni ʻoku fiemaʻu? Ko hai ʻoku ʻi ai ʻene taimi mo malava ke ne fai ʻa e ngāue ʻe taha kotoa? |
| Ngaahi sitepu hoko | Ko hai ʻe fai ʻa e hā, ʻi he taimi fē, pea ko e hā ʻa e taimi ʻe toe fetaulaki ai ʻa e fāmili? |
Kapau ʻoku fiemaʻu ʻa e fakakaukau ʻa e fakafofonga fakatōketā, tohi ʻa e fehuʻi pea kole ki he kau tokanga. Ko e talanoa ki he ʻaʻahi ki he tokotaha fakatōketā ʻe lava ke tokoni ke teuteu ki he talanoa ko iá. Ko e ngaahi fekauʻaki ʻi he tohi fakalao, tokoni fakapaʻanga, pe konitelaki, tuku ki he kau poto ʻoku ʻiloʻi ʻa e ngaahi lao ʻo ho feituʻu.
Ko e founga fēfē ke vahevahe ʻa e ngāue tokanga ʻi he tonu?
ʻOku ʻikai ko e tonu ʻa e tatau. Ko e Alzheimer’s Association ʻoku fakaʻaongaʻi ʻa e lisi ngāue ʻoku kau ai ʻa e taimi, paʻanga mo e malava. Hili ia, fehuʻi ki he loto mo e ngāue ʻoku malava ke fai ʻe he taha kotoa.
ʻE lava ke tokoni ʻa e kakai ʻi he ngaahi fua-ʻaho ʻoku tuʻuloa pe ʻi he tokanga ʻi he sino. ʻE lava ke tokoni ha kakai kehe ʻi he fakahoko ʻo e ngaahi taimi fakataha, fe’ave’aki, ngaahi kai, ngāue tohi, pe ko e fetaulaki ʻi he uike. Ko ha taha ʻoku nofo mamaʻo ʻe lava pē ke ne fakahoko ʻa e fetuʻutaki, sivi ʻa e ngaahi tokoni ʻi he feituʻu, pe fakatau ʻa e ngaahi meʻa fiemaʻu, kapau ʻoku loto ʻa e tokotaha. Ko e talanoa ki he tokanga mamaʻo ʻoku ʻomi ai ha palani kakato ki he ngaahi kaveinga, fetuʻutaki, mo e ngaahi fakataha.
Tuku ʻa e ngaahi ngāue kuo fakaʻaonga ki he polokalama fakataha pe lisi tohi. Kau ai ko hai ʻoku fatongia, ʻe fēfē hono lahi, pea ko hai ʻe fetuʻutaki ki ai kapau ʻe liliu ʻa e palani. Toe vakai ʻa e lisi kapau ʻe liliu ʻa e moʻui, ngāue ʻi he ngaahi uike, pe malava ʻa ha taha ke tokanga. Ko e talanoa ki he tokanga ʻo e kau tokanga ʻoku fakamatala ai ʻa e founga ke kole ai ki he kakai kehe ke tokoni.
Ko e hā ʻoku lava ke tau fai kapau ʻoku kei fekauʻaki pe?
Foki ki he me’a ʻoku ʻiloa, ko e loto ʻa e tokotaha, mo e fehuʻi ʻoku kei tuʻu. ʻOku ʻikai lava ke fakaʻosi ʻa e me’a kotoa ʻi he fakataha ʻe taha. Filifili ʻa e sitepu ʻe taha ʻoku malu mo maʻu ʻe ha taha ʻi he taimi ni, pea fokotuʻu ha taimi ke toe vakai ki he fili lahi ange.
Kapau ʻoku fekauʻaki ʻa e fāmili ki ha liliu ki he feituʻu nofo, ko e sitepu muʻomuʻa ko e kumi fakamatala, ʻo ʻikai ko e palōtisi ʻio pe ʻikai. Fehuʻi pe ko e hā ʻa e tokoni ʻoku mole ʻi he fale, ko e hā ʻa e me’a ʻe loto ai ʻa e tokotaha, mo e ngaahi filifili ʻoku loto ai ʻa e fāmili ke ako. ʻE lava ke tokoni ʻa e fakalele ki ha feituʻu tokanga pe talanoa mo ha kautaha tokoni ʻi he fale ʻi he taimi ʻoku ʻikai ai ʻa e tokotaha ʻe fakamaʻu ke liliu. Ko e talanoa ki he feituʻu tokanga ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi fehuʻi ke fakatatau ai ʻa e ngaahi filifili.
Kapau ʻoku toe tupu ʻa e fekauʻaki, kole ki ha tangata tokolahi ʻoku falala ki ai ke tokoni. ʻI he ngaahi palōpalema ʻe lava ko e kau tokanga fakatōketā ʻo e tokotaha, ko e faifatongi tokoni, ko e tangata fakalelei, pe ko e takimamani lotu. ʻOku lava foki ke tokoni ha kulupu tokoni ʻo ʻomi ai ha feituʻu ke talanoa ai ʻa e kāingalotu mo e kakai ʻoku tuʻu ʻi he ngaahi liliu tatau. ʻOku mahuʻinga ange ʻa e fakakaukau fakapotopoto ʻi he ngaahi fehuʻi fakatōketā, fakalao, pe fakapaʻanga.
Kapau ʻoku ʻafeʻunga ʻa e fekauʻaki ki he malu pe tokanga ʻa e tokotaha, fetuʻutaki ki ha kautaha tokoni ʻo ho feituʻu ke tokoni. ʻOua ʻe tuku ʻa e tokotaha ke maʻu ʻi he lotu ʻo e fekauʻaki. Kapau ʻoku ʻi ai ha mamahi ʻoku ʻi he taimi ni, fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi tokoni fakavave ʻo ho feituʻu.
ʻE ʻikai ke tauhi ʻa e fāmili ke fakafepakiʻi ʻi he taimi kotoa, pea ʻe ʻikai ke fakaʻosi ʻa e palōpalema ʻi he talanoa ʻe taha. Kātaki ke tokanga ki he tokotaha, fai ʻa e ngaahi fakaʻamu mahino, pea kole ke tokoni ʻi he taimi ʻoku ʻikai ke ʻave ʻe ha taha tokotaha ʻa e me’a kotoa.
Ngaahi fehuʻi ʻoku faʻa hā
Ko e hā ʻoku ʻikai tatau ai ʻa e fāmili ʻi he tokanga ki he dementia?
ʻOku lava ke ʻikai tatau ʻa e ʻilo, ʻa e tui, ʻa e taimi, ʻa e paʻanga, pe ʻa e mamaʻo ʻo e kaungāʻapi mei he tokanga ʻo e ʻaho ki he ʻaho. ʻOku lava foki ke nau fakahoko ʻenau ongoʻi lahi ʻi he ngaahi founga kehe. Ko e fekauʻaki ʻe ʻikai ke fakahā ai ʻoku tokanga siʻisiʻi ha taha.
ʻE lava fēfē ke tau faka-fāmili ʻa e ngaahi fili ʻi he tokanga?
Kamata mei he loto ʻa e tokotaha mo e fehuʻi ʻoku fiemaʻu ke fili he taimi ni. Vahevahe ʻa e me'a kotoa pē kuo mamata ki ai ʻa e tokotaha kotoa, tuhu ʻa e me'a ʻoku ʻikai ʻiloa, pea fehuʻi ki he kau tokanga ʻi he ngaahi palōpalema fakaʻatamai. ʻE lelei ange ʻa e ngaahi talanoa siʻisiʻi lahi ʻi he fakataha lahi ʻe taha.
ʻE vahevahe fēfē ʻa e ngaahi ngāue ʻo e tokanga?
Tohi ʻa e ngaahi ngāue mo e taimi pe ngāue ʻe ʻave ʻe ia kotoa. Fehuʻi ko hai ʻoku loto mo malava ki he ngāue kotoa pē; ʻe lava ke tokoni ʻa e kaungāfāmili ʻi he ngaahi founga kehe, hangē ko e ngaahi fakataha, telefoni, fua-ʻaho, pe ngaahi feʻave. Toe vakai ki he palani ʻi he taimi ʻoku liliu ai ʻa e ngaahi tuʻunga.
Kapau ʻoku kei ʻikai lava ke tau fekauʻaki?
Kapau ʻoku kei fekauʻaki pe, ʻe lava ke ke fakakaukau ke kole ki ha taha ʻoku ʻiloʻi mo falala ki ai, hangē ko e fakafofonga tokanga, faifatongi tokoni fakafo'ituʻu, faifakamafolaʻi, pe palōfesa lotu, ke tokoni ki he talanoa ʻa e fāmili. Ki he ngaahi fehuʻi fakalao ʻo e ʻuhinga ko hai ʻe lava ke fili ha fili ʻe taha, kole ki ha taha ʻoku poto ʻi he lao ʻo ho feitu'u.
Ngaahi mataʻitohi
ʻOku mau fehokotaki ki he ngaahi kautaha mo e ngaahi ako ʻoku tukuhau ki ai ʻa e peesi ni. Naʻe siviʻi ʻa e tuʻunga kotoa ʻi he taimi naʻe fakalelei ai ʻa e peesi.
- Resolving Family Conflicts · Alzheimer's Association
- How do I navigate changes in my relationships? · Dementia Australia