Loko Mindyangu Yi Nga Pfumelelani Hi Ku Khathalela Dementia

Loko nungu wa ndyangu a nga na dementia, vanhu va ndyangu va nga pfumelelani hi vukhathali bya nhlayo, vuhlayiseki kumbe nkarhi lowu taka. Un’wana u vona ku tikarhata ka siku ni siku; un’wana a nga endzeli kakhulu kumbe u tsundzuka munhu a ri kona ku sungula. Mali, hala, ntirho ni mindzhaku ya ndyangu swi nga engetela xihoxo. Ku tikarhata i swa vabya, kambe a swi kombisi leswaku munhu un’wana a rhandza ku tlula van’wana.

Buku ra Alzheimer’s Association hi swiphiqo swa ndyangu ri khutaza ku yingisela hi ku nga kanganyisi, ku vulavula hi mintirho yo karhi ya ku khathalela na ku tlhelela eka nkhomiso loko swilaveko swi hundzuka. Dementia Australia yi tlhela yi vula leswaku tindyangu ti nga pfumelelani hi swiboho swa ku khathalela, naswona ti nga lava mpfuno wa handle. Buku leri ri nyikela ndlela yo vulavula; a ri hlawuli matimba ya nawu kumbe leswi swi faneleke eka munhu un’wana na un’wana.

Hi ku hlayisa munhu a ri exikarhi njhani?

Vutisa munhu la nga na dementia leswi a swi tshemaka ni ndlela leyi a lavaka ku katseka ha yona. Ku kumiwa hi vuxaka a swi humese munhu exikarhi ka tinkhomiso hi vutomi bya yena bya siku ni siku. Vutisa leswaku i mani la lavaka ku katsakanyiwa ni leswi a lavaka leswi avelanisiwaka. Loko a lava mpfuno wo tsala leswi a swi lava, nyika nkarhi kutani u vulavula hi xiboho xin’we nkarhi.

Buku ra manyano ya ku sungula endzhaku ka ku kuma vuxaka bya dementia ri ni swikombiso swa ku katsakanyisa munhu eka swiboho swa nkarhi lowu taka. Loko munhu a hlawule munhu la nga pfuna eka swiboho, katsa munhu wolowo eka nkhomiso, kambe ku xixima swilaveko swa munhu ni xihundla xa yena. Loko vanhu va ndyangu va nga pfumelelani hi matimba ya nawu yo hlawula, vutisa munhu la nga ni vutivi le ndhawini ku nga ri ku endla swiboho hi ku xaxamela.

Hi nga sungula njhani nkhomiso wa ndyangu?

Hlawula nkarhi lowu nga ni ku rhula ku nga si va ni xiyimo xo tika, loko swi koteka. Hlawula xiphiqo xin’we lexi nga ta vulavuriwa, lexi fanaka na leswaku i mani la nga ta nyika tilifti kumbe leswaku ku hlengeletiwa ntsengo wa nkomiso lowu landzelaka. Nkoka wo tala wa swiphiqo swo tika swi nga endla leswaku hinkwavo va va ni ku tikarhata ku yingisela.

Hi nkarhi wa nkhomiso, tsala leswi u swi vonaka ni leswi u swi ehleketaka. Xikombiso, “Dad u hlayile minkhomiso mimbirhi n’hweti leyi” i xiviko xo kongoma. “Dad a nga swi koti ku endla nchumu” i nkhuvo lowu kulu lowu nga kumeki hi tindlela ta yena kumbe minkhuvo ya yena. Nyika un’wana na un’wana nkarhi wo hlamusela leswi a xiyaka ha swona. Yingisela handle ku nga ku phazama kumbe ku tshinya, naswona u nga tshuki u tlhontlha leswi munhu un’wana a nga endlaka. Ku tikarhata ka munhu la nga ni ntirho wo tala ku nga va ka swinene.

Xana hi ta vulavula yini enhlanganweni?

Nkomiso wu nga pfuna ndyangu ku tlhela wu endla swiboho leswi tiyeke. Xikombiso xo kumeka:

Loko xiphiqo xi lava ndzayo wa vutshunguri, tsala xivutiso u xi vutisa xikhutshana xa vaxeni va ku khathalela. Buku ra nkomiso wa dokota ri nga pfuna eka ku lunghekela nkomiso wolowo. Swiphiqo swa tipapila ta nawu, switirhisiwa kumbe swiboho swa mali swi fanele ku tshama swi ri ka vanhu va tiva milawu ya le ndhawini.

Xana hi nga avelana njhani mintirho ya ku khathalela hi ndlela yo lulama?

Ku lulama a swi tiyisisi leswaku swi fana hinkwaswo. Hambi swi ri tano, Buku ra Alzheimer’s Association ri khutaza leswaku u tsala mintirho ya ku khathalela leyi katsaka nkarhi, mali ni matimba. Endzhaku ka sweswo, vutisa leswi munhu un’wana na un’wana a swi tshemaka ni leswi a swi kotaka ku endla hi ku xaxamela.

Van’wana va nga pfuna hi ku endzela kaya hi nkarhi wo tala kumbe hi ku khathalela swa miri. Van’wana va nga va ni matimba yo tlhariha minkomiso, ku tisa munhu eka kwihi, ku tisa swakudya, ku tirhisa swa maphepha kumbe ku tlhela ku endla ku tlhandlamuka siku ni siku. Munhu la nga le handle ka ndhawu a nga ha tlhariha ku vitana, ku lavisisa mintirho ya vanhu va le ndhawini kumbe ku hlayisa switirhisiwa, loko munhu a pfumelele. Buku ra ku khathalela hi le handle ri nyika ndlela yo engetela yo avelana mintirho, minkarhi ya tinhlamuselo ni tinkomiso.

Tsala mintirho leyi avelaniweke eka kalendara yin’we kumbe eka xitsundzuxo xo tsalwa. Katsa leswaku i mani la nga ta endla ntirho, minkarhi ya wona ni munhu lowu nga vitaniwa loko swiboho swi cinca. Vuyelela xitsundzuxo loko munhu a hundzuka hi matimba, ntirho wa yena kumbe matimba yo khathalela. Buku ra ku tiyisa munhu la khathalelaka ri katsa tindlela to kombela van’wana leswaku va pfuna.

Xana hi nga endla yini loko hi ha nga pfumelelani?

Tlhelela eka leswi tiviwaka, minkhuvo ya munhu ni xivutiso lexi nga ha kanganyisiwaka. U nga nga hetisisi hinkwaswo nkomisweni wun’wana. Pfumelelana hi xiendlo xin’we lexi nga va xo tshemeka ni lexi xi tshembekaka eka nkarhi wa sweswi, kutani tsala nkarhi wo vuyela eka xiboho lexikulu.

Loko ku pfumelelana hi ku xi huvisa, sungula hi ku kumisa vutivi ku nga ri ku vhota hi ku ya kumbe a ku ya. Vutisa leswi ku tsundzaka swi nga kona endhawini ya kaya, leswi munhu a ta swi tsaka ku tlula, ni tindlela leti ndyangu wu lavaka ku ti dyondza. Ku endzela kaya ya vuhlayisi kumbe ku vulavula ni mupfuni wa le kaya swi nga pfuna nkhomiso kambe a swi boheli munhu eka ku huvisa. Buku ra vuhlayisi lebyi nga kaya ri ni swivutiso swo ringanisa tindlela.

Loko ku nga pfumelelani ku ya emahlweni, vutisa munhu wun’wana la tshembekaka leswaku a pfuna. Hi ku ya hi xiphiqo, a swi ta va munhu wa dokota ya munhu, mutirhi wa vanhu, mueleri, mutsindzi kumbe mufundhisi wa vukhongeri. Ntlangano wa vanhu va la nga ni swiphiqo swo fana na swona wu nga pfuna vanhu va ndyangu ku vulavula. Swiboho swa dokota, swa nawu kumbe swa mali swi ta tshama swi ri swa nkoka.

Loko ku nga pfumelelani ku khume ku khathalela kumbe nchavelelo wa munhu, vitana munhu la le ndhawini la tshembekaka leswaku a pfuna. U nga tshiki munhu a ri exikarhi ka ku nga pfumelelani. Loko ku ri ni khombo ro hatlisa, tirhisa mabindzu ya le ndhawini ya xihatla.

Mindyangu a yi nge pfumelelani hinkwayo, naswona nkhomiso wun’wana a wu nge hetisi xiphiqo. Ti yingisela munhu, endla switiyisiso leswi tiyisiweke, u kombela mpfuno eka nkarhi wo hlayisa munhu a nga ri yexe ku ya emahlweni na mintirho yo tsakama.