Cài đặt máy tính bảng hoặc điện thoại cho người sa sút trí tuệ

Máy tính bảng có thể là cách tuyệt vời để cùng xem hình ảnh, nghe nhạc và chơi những trò đơn giản. Nó cũng có thể gây bối rối: một cú chạm nhầm mở ra ứng dụng khác, một thông báo bật lên, chữ quá nhỏ, hoặc màn hình tối đi giữa lúc đang chơi. Một chút cài đặt từ phía bạn sẽ giải quyết phần lớn những điều đó.

Các bước dưới đây dùng những cài đặt có sẵn trên iPhone, iPad và Android. Tên mục trong menu có thể thay đổi giữa các phiên bản phần mềm và các hãng máy, vì vậy nếu thấy khác, hãy làm theo trang hướng dẫn của Apple hoặc Google được liên kết cho thiết bị của bạn. Tên mục dưới đây được ghi kèm tên tiếng Anh trong ngoặc để bạn đối chiếu với máy của mình. Hãy tự cài đặt trước khi cùng ngồi xuống.

Người sa sút trí tuệ có nên dùng máy tính bảng hoặc điện thoại không?

Điều đó tùy từng người. Nhiều người thích dùng máy tính bảng khi có ai đó ngồi bên cạnh, dù họ không tự dùng được. Hãy bắt đầu bằng việc dùng cùng nhau, với một ứng dụng mở, trong vài phút. Nếu nó mang lại niềm vui và cuộc trò chuyện, hãy tiếp tục. Nếu nó mang lại bối rối hay bực bội, một cuốn album ảnh, các trang in ra hay âm nhạc có thể hợp hơn. Hoạt động in ra giấy của chúng tôi là một lựa chọn thay thế.

Máy tính bảng thường dễ dùng hơn điện thoại: màn hình và hình ảnh lớn hơn, và nó không đồng thời là đường dây cứu nguy khẩn cấp của người thân.

Làm sao khóa máy tính bảng hoặc điện thoại vào một ứng dụng?

Dùng Guided Access trên iPhone và iPad, hoặc ghim ứng dụng trên Android. Cả hai đều giữ màn hình ở một ứng dụng duy nhất cho đến khi bạn nhập mã, nên một cú chạm hay vuốt nhầm không thể mở ra thứ khác.

iPad và iPhone: Guided Access

Theo hướng dẫn Guided Access của Apple:

1. Mở Cài đặt (Settings), chạm Trợ năng (Accessibility), rồi chạm Guided Access và bật lên.
2. Trong Cài đặt mật mã (Passcode Settings), đặt mật mã cho Guided Access. Bạn cũng có thể cho phép dùng Face ID hoặc Touch ID.
3. Tùy chọn: trong Tự động khóa màn hình (Display Auto-Lock), chọn mức nhanh chậm khóa màn hình trong một phiên, để màn hình không tối đi giữa lúc đang chơi.
4. Mở ứng dụng bạn muốn dùng.
5. Nhấn ba lần nút bên cạnh (iPhone), nút trên cùng (iPad), hoặc nút Home trên các máy đời cũ.
6. Tùy chọn: khoanh tròn những phần màn hình bạn muốn ngừng phản hồi khi chạm. Chạm Tùy chọn (Options) (hoặc Session Settings) để tắt các nút âm lượng hoặc ngăn màn hình xoay.
7. Chạm Bắt đầu (Start).

Để kết thúc phiên, nhấn ba lần cùng nút đó, nhập mật mã, rồi chạm Kết thúc (End). Apple lưu ý rằng trên một số phiên bản phần mềm cũ, bạn nhấn hai lần thay vì ba.

Quan trọng: Apple cho biết Phát hiện Va chạm (Crash Detection) và Dịch vụ Khẩn cấp (Emergency Services) không khả dụng trong một phiên Guided Access. Đừng để Guided Access chạy trên chiếc điện thoại mà người thân có thể cần dùng để gọi khẩn cấp.

Android: ghim ứng dụng

Theo trợ giúp của Google về ghim màn hình trên Android:

1. Mở ứng dụng Cài đặt (Settings).
2. Chạm Bảo mật (Security) (hoặc Security & location), rồi Nâng cao (Advanced), rồi App pinning. Nếu không tìm thấy, hãy xem các trang trợ giúp của hãng sản xuất máy.
3. Bật App pinning. Bạn sẽ cần mã PIN, hình mở khóa hoặc mật khẩu để bỏ ghim.
4. Mở ứng dụng bạn muốn. Vuốt lên đến giữa màn hình và giữ để mở Tổng quan (Overview) (hoặc chạm Overview nếu dùng điều hướng 3 nút).
5. Ở phía trên bản xem trước của ứng dụng, chạm biểu tượng của ứng dụng, rồi chạm Ghim (Pin).

Để bỏ ghim khi dùng điều hướng bằng cử chỉ, hãy vuốt lên và giữ. Với điều hướng 3 nút, chạm và giữ Quay lại (Back) cùng Overview. Với điều hướng 2 nút, chạm và giữ Back cùng Home. Sau đó nhập mã PIN, hình mở khóa hoặc mật khẩu của bạn.

Có chế độ đơn giản hơn cho toàn bộ iPhone hoặc iPad không?

Có. Assistive Access của Apple thay màn hình chính thông thường bằng một màn hình đơn giản hơn. Apple mô tả tính năng này được thiết kế để giúp người có khó khăn về nhận thức dùng iPhone độc lập dễ dàng hơn, với các mục lớn hơn trên màn hình và các tính năng tập trung hơn. Apple cung cấp tính năng tương tự trên iPad.

• Ai là người cài đặt. Apple gợi ý một người hỗ trợ đáng tin cậy, chẳng hạn một người trong gia đình hoặc người chăm sóc hiểu rõ người thân, giúp chọn các ứng dụng và tính năng.
• Bắt đầu từ đâu. Vào Cài đặt (Settings) > Trợ năng (Accessibility) > Assistive Access, chạm Set Up Assistive Access (thiết lập Assistive Access), rồi Tiếp tục (Continue).
• Ứng dụng. Bạn chọn ứng dụng nào sẽ xuất hiện. Một số ứng dụng của Apple có phiên bản đơn giản hóa riêng, và hầu hết các ứng dụng khác có thể được thêm vào với thiết kế thông thường.
• Bố cục. Chọn Hàng (Rows) (một danh sách dễ đọc) hoặc Lưới (Grid) (các mục lớn hơn, nhấn mạnh hình ảnh và biểu tượng).
• Mật mã. Bạn đặt một mật mã Assistive Access riêng để vào, thoát hoặc đổi cài đặt. Apple khuyên nên thiết lập một tài khoản Apple dự phòng để khôi phục trong lúc cài đặt, vì nếu không có, quên mật mã nghĩa là phải đặt lại thiết bị.

Assistive Access có thể hợp với người dùng thiết bị của riêng mình mỗi ngày. Guided Access hoặc ghim ứng dụng nhanh hơn cho một buổi chơi chung.

Làm sao phóng to chữ và hình ảnh?

Hãy tăng cỡ chữ và cỡ hiển thị, rồi kiểm tra xem các nút có còn vừa màn hình không.

iPhone và iPad. Theo hướng dẫn về cỡ chữ của Apple, vào Cài đặt (Settings) > Màn hình & Độ sáng (Display & Brightness) > Cỡ chữ (Text Size) và kéo thanh trượt. Để chữ còn lớn hơn nữa, vào Cài đặt (Settings) > Trợ năng (Accessibility) > Màn hình & Cỡ chữ (Display & Text Size) > Chữ lớn hơn (Larger Text). Apple lưu ý rằng chữ quá lớn có thể làm một số nút khó chạm hơn, vì vậy hãy điều chỉnh nếu cần.

Android. Theo trang trợ giúp của Google về cài đặt chữ và màn hình, mở Cài đặt (Settings) và tìm Cỡ chữ (Font size), rồi di chuyển thanh trượt. Tìm Cỡ hiển thị (Display size) để làm mọi thứ trên màn hình lớn hơn. Bạn cũng có thể bật Chữ đậm (Bold text) trong Trợ năng (Accessibility) > Cỡ hiển thị và chữ (Display size and text). Một số ứng dụng không theo các cài đặt này.

Trong các trò như Ghép đôi hình và Tìm hình giống, bạn cũng có thể chọn ít ô hoặc ít lựa chọn hơn, giúp màn hình đơn giản hơn.

Làm sao tắt thông báo và cửa sổ bật lên?

Hãy tắt thông báo của những ứng dụng bạn không cần, và dùng chế độ Không làm phiền trong lúc làm hoạt động.

iPhone và iPad. Vào Cài đặt (Settings) > Thông báo (Notifications), chạm một ứng dụng bên dưới Kiểu thông báo (Notification Style), và tắt Cho phép thông báo (Allow Notifications) (hướng dẫn cài đặt thông báo của Apple). Để tắt tiếng cuộc gọi, cảnh báo và thông báo trong một lúc, mở Trung tâm điều khiển (Control Center) và bật Không làm phiền (Do Not Disturb) từ nút Tập trung (Focus) (trợ giúp Không làm phiền của Apple). Bạn có thể đặt lịch trong Cài đặt (Settings) > Tập trung (Focus) > Không làm phiền (Do Not Disturb) > Đặt lịch (Set a Schedule).

Android. Vuốt xuống từ đầu màn hình và chạm Không làm phiền (Do Not Disturb), hoặc vào Cài đặt (Settings) > Chế độ (Modes) > Không làm phiền (Do Not Disturb) (trợ giúp Không làm phiền của Google). Trong Bộ lọc thông báo (Notification filters) bạn có thể chọn những người và ứng dụng nào vẫn được phép gửi thông báo đến. Cài đặt khác nhau tùy hãng máy.

Làm sao tạo một màn hình chính đơn giản?

Hãy giữ vài ứng dụng quen thuộc trên một màn hình và dời phần còn lại ra khỏi tầm mắt. Không có một cài đặt duy nhất cho việc này; vấn đề là dọn bớt sự lộn xộn.

• Chọn từ ba đến sáu ứng dụng. Ví dụ: ảnh, nhạc, một ứng dụng gọi video và một trò chơi.
• Đặt chúng trên màn hình đầu tiên, ở cùng vị trí mỗi lần, và dời mọi thứ khác sang màn hình thứ hai hoặc vào một thư mục.
• Dùng hình nền đơn giản, độ tương phản cao, chẳng hạn một màu trơn hoặc một bức ảnh quen thuộc, để các biểu tượng nổi bật.
• Xóa các ứng dụng bạn không cần. Ít ứng dụng hơn nghĩa là ít cơ hội gây bối rối hơn và ít dữ liệu bị thu thập hơn.
• Cân nhắc Assistive Access trên thiết bị Apple nếu bạn muốn thiết bị tự làm việc này.

Còn âm lượng và âm thanh thì sao?

Hãy chỉnh âm lượng ở mức dễ chịu trước khi đưa thiết bị cho người thân. Với Guided Access, bạn có thể tắt các nút âm lượng để nó không bị thay đổi giữa chừng. Hãy kiểm tra xem máy trợ thính đã được đeo và đang hoạt động.

Nên đặt máy tính bảng ở đâu?

Hãy cho nó một giá đỡ và một chỗ sạc cố định.

• Một giá đỡ hoặc bao da giữ máy tính bảng đứng thẳng trên bàn nghĩa là không ai phải cầm, và chỉ tay dễ hơn.
• Một chỗ sạc không bao giờ đổi, tốt nhất là một đế sạc đặt trên bàn trong căn phòng bạn dùng mỗi ngày. Máy luôn đầy pin và luôn ở cùng một chỗ.
• Giảm ánh chói. Đặt màn hình tránh xa cửa sổ sáng.

Dùng màn hình bao lâu thì ổn?

Không có con số phút nào là đúng. Hãy hướng tới những buổi ngắn, dùng chung, như một phần của một ngày đầy đủ còn có vận động, âm nhạc, việc nhà, trò chuyện và thời gian ngoài trời. Vì những buổi tối nhộn nhịp có thể làm tăng sự bồn chồn cuối ngày, hãy cân nhắc giữ các hoạt động màn hình vào đầu ngày. Xem hoạt động êm dịu lúc chiều muộn.

Dùng máy tính bảng cùng nhau, thay vì như người trông trẻ, giúp giữ cho nó mang tính xã hội. Hướng dẫn về cùng chơi trò chơi của chúng tôi giải thích cách làm.

Làm sao bảo vệ quyền riêng tư của người thân trên thiết bị?

Hãy hạn chế những gì ứng dụng có thể thu thập, và đừng cho rằng luật về quyền riêng tư sức khỏe bao quát được điều đó. U.S. Department of Health and Human Services (HHS) giải thích rằng các quy tắc HIPAA nói chung không bảo vệ thông tin sức khỏe lưu trên hoặc được truy cập qua điện thoại và máy tính bảng cá nhân. Trong hầu hết trường hợp, HIPAA cũng không bảo vệ dữ liệu nhập vào các ứng dụng dùng cho mục đích cá nhân, trừ khi ứng dụng đến từ một cơ sở y tế, chương trình bảo hiểm y tế thuộc diện áp dụng hoặc một đối tác kinh doanh của họ. Đây là luật của Mỹ; ở nơi khác, hãy tìm hiểu quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân tại địa phương.

HHS gợi ý:

• tránh các ứng dụng không cần thiết hoặc ngẫu nhiên, nhất là các ứng dụng “miễn phí”;
• không cho ứng dụng quyền truy cập vị trí trừ khi thật sự cần, chẳng hạn ứng dụng bản đồ.

Cũng nên cân nhắc:

• Đặt mật mã cho thiết bị, và ghi lại ở một nơi an toàn.
• Xem lại quyền truy cập ảnh, máy ảnh, micro, danh bạ và vị trí, và tắt những quyền ứng dụng không cần.
• Kiểm tra ứng dụng thu thập gì trước khi cài. Hướng dẫn về chọn ứng dụng và trò chơi cho người sa sút trí tuệ của chúng tôi có một danh sách kiểm tra về quyền riêng tư.
• Cẩn thận với ảnh gia đình. Chỉ chia sẻ những ảnh mà người thân thấy thoải mái, và biết ứng dụng lưu chúng ở đâu. Trong Ghép đôi ảnh, những ảnh bạn chọn chỉ ở trong trình duyệt của bạn.
• Tắt mua hàng trong ứng dụng hoặc xóa thông tin thanh toán khỏi các tài khoản người thân dùng.