Waa’ee konkolaachisuu fi dementia dubbachuu

Konkolaachisuun akkuma eenyummaa, bilisummaa fi jireenya guyyaa namichaa ta’uu danda’a. Jijjiirama dhufuu irratti dubbachuun hundaaf rakkisaa ta’uu danda’a. Yeroo duraa jalqabuun dhaggeeffachuuf, filannoo fi karaa biroo imaluuf iddoo caalaa kenna. Fuulli kun madaalli konkolaachisuu ykn murtoo namichi kun nagaa konkolaachuu danda’a moo hin danda’u miti.

Qajeelfama Alzheimer’s Association waa’ee dementia fi konkolaachisuu, gorsa konkolaachisuu Dementia Australia fi qajeelfama NHTSA kunuuntootaaf karoora duraa fi hirmaachisa namichaa gorsu. Doktorri, ogeessi deebi’ii konkolaachisuu fi dhaabbanni seeraa naannoo gaaffilee dhuunfaa deebisuu danda’u.

Yoom waa’ee kana jalqabuu qabna?

Dhiphinni konkolaachisuu murtoo ariifataa tokko irra akka hin fayyadamne yoo danda’amu, dura jalqabi. Yeroo nagaa filadhu, yeroo namichi imaluuf yoo qopha’aa hin jirre ykn yeroo nagaa irraa deebi’uu irratti yaada dhiphisuu hin qabne. Kun wal-dubbii guddaa miti, wal-dubbii duraa hedduu ta’uu danda’a.

Konkolaachisuun namichaaf maal akka jechuu dha gaafadhu. Yeroo konkolaachisuu, michuu ykn bakka imaluu ta’uu danda’a. Yaada kana beekuun konkolaachisuun nageenya qabaachuu isaa murteessuu miti, garuu waan dhabamuu danda’u akka hubattu si gargaara.

Namichi karoora imala dhufuu irratti hirmaachuu yoo barbaade hirmaachisi. Namichi namicha tokko konkolaachuu akka barbaadu, karaa tokko yookaan yeroo tokko filachuu danda’a. Filannoowwan isaan jaalatan barreessi, guyyaa dhiphinaa dura yaaluun akka isaan irratti yaalan, yoo namichi waliigale.

Yaada hin falmiin rakkoo akkamitti ibsuu?

Murtoo ol-aanaa irratti hin dubbatin, rakkoo addaa yakkaa tokko ibsi. Fakkeenyaaf, karaa beekamaa tokko irratti bade, kallacha ogeessaa irratti hin ilaalle, ykn xiyyaa konkolaatichaa haaraa ibsi. Waan ati argiteen ibsi, namichi maal yaadatee ykn maal dhaga’eetti akka ibsu gaafadhu. Namicha “konkolaataa hin gaarre” jechuu irraa of-qusadhu, ykn yaada yaaduu isaa yaaduu jedhee qorachuu irraa of-eeggadhu.

Namichi ilaalcha isaa dhaggeeffadhu. Isaan dagaagumni, ifa dhabuu, dadhabbii ykn rakkoo biraa iyyuu arganii ta’uu danda’u. Yookaan yaada keessan hin waliigalin ta’uu danda’a. Wal-dubbii tokko qofaan akka namichi balaa sana hubateera ykn hin hubanne hin murteessin. Wal-dubbii kabajaan itti fufi, namoonni tokko yoo rakkate, yeroo biraa deebi’i.

Dementia Australia wal-dubbii gabaabaa, yeroo yeroodhaan deebi’u, akkasumas jajjabina namichaa fi filannoo imala gaarii irratti xiyyeeffachuu gorsa. Kana malee, ciraa dhokfachuu ykn konkolaata cufuun dura-kaa’uu irratti hiikkaa ta’uu danda’a. Yoo balaan nageenyaa ariifataa ta’e jiraate, imala itti aanu balaa qabu irraa of-eeggadhu, gorsa ogeessa ariifataa barbaadi.

Odeeffannoo wal-dubbii ogeessaa gargaaruu danda’u maali?

Waan ta’e, yeroo isaa ibsi. Fakkeenyaaf, karaa beekamaa tokkoo irratti dagaaguu, karaa tokko irratti mallattoo ilaaluu dhabuu, ykn konkolaataa irratti tuqaa haaraa. Waan namichi imala sana irratti jedhe, yookaan jijjiirama fayyaa ykn qorichaa wal-dubbachuu barbaadu, galmeessi.

Yaadota ifa ta’an, dhuunfaa taʼan kuufi. Namicha secretly hin hordofin, hin galmeessin, ykn hin qoraan. Yoo namichi waliigale, nama maatii konkolaata keessa ture waan argeef ibsuu danda’a. Ibsi ifaa, ogeessa ykn doktora wal-dubbii isaa irratti waan addaa itti dhiyeessa; garuu sababa ykn murtoo fayyaa konkolaachisuu irratti hin murteessu.

Mallattoo gorsa Alzheimer’s Association akka gorsa ogeessaa barbaaduu ta’u. Ilaalcha ogeessaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Doktora namichaa irraa, ogeessa hojii konkolaachisuu deebi’uu ykn ogeessa biraa barbaachisaa ta’e, akka qabamu gaafadhu. Seerota konkolaachisuu naannoo dhaabbata seeraa mootummaa ykn naannoo irratti mirkaneessi.

Karoora imalaa wal-waliin akkamitti qopheessuu?

Imala namichi itti fufuu barbaadu jalqaba irraa jalqabi: michoota arguu, bitachuu, beellama, amantaa ykn sochii jaalatu. Imala tokkoo tokkoon, eenyu konkolaachuu danda’a, filannoo geejjibaa maal akka fudhatamu, akkasumas maal gargaarsa imala sana milkeessu wal-dubbadhu.

Filannoowwan keessatti michuu, geejjiba ummataa, taksii ykn ride-share, geejjiba ummataa, geejjiba hawaasaa, ykn ergaa xiqqaa tokko ni argamu. Tajaajilli, gibirri fi argamuun naannoo garaagarra. Waan naannoo keessatti argamu mirkaneessi, filannoo tokko hunda irratti akka hojjetu hin yaadin.

Karaa ykn tajaajila tokko dura, osoo filannoo qofaa hin ta’in wal-iin yaali. Yoo namichi michuu barbaade ykn bilisaan imaluu barbaade gaafadhu. Qajeelfama imala keenya yaadota imala beekamaa eeggachuu fi yaada jijjiiruu fayyadu.

Imalli itti aanu nageenya dhabuu danda’a jedhee yoo yaade maal godhuu?

Yaada kana akka jabaa fudhadhu, imala biraa filadhu, gorsa saffisaa barbaadi. Yoo namichi saffisaan dagaage, Gorsi NHS gargaarsa fayyaa ariifataa akka barbaachisu ibsa; tajaajila hatattamaa naannoo keessan fayyadami. Jijjiirama namichi itti hojjetu saffisaan jirtu, waliigaltee konkolaachisuu daran xiqqaa ta’uu hin qabu.

Rakkoo ariifataa biraa yoo jiraate, doktora namichaa fi dhaabbata seeraa konkolaachisuu naannoo quunnamaa tarkaanfilee naannoo keessan irratti hojii ta’an gaafadhu. Waliigaltee maatii ykn gorsa kanaaf karoora seeraa hin murteessin. Yoo danda’amu, karoora ariifataa namichaaf ibsi, akkasumas wanta itti aanu gochu irratti hirmaachisi.

Konkolaachisuun yoo dhaabbate akkamitti deeggaruu?

Konkolaachisuun dhaabbachuu isaa akka boqonnaa guddaa ta’uu danda’a. Kana ifatti beeki. Namicha iddoolee fi sochii isaaf barbaachisan irratti gaafadhu. Konkolaachisuun akka hojii itti to’achuu malee, filannoo geejjibaa, yeroo fi michoota irratti filannoo kenni.

Konkolaachisuu michoota maatii ykn firaa irraa namichi yoo waliigale qoodi. Dhaabbata hawaasaa geejjiba oduu fi namoota dulluma ykn dhukkubaa jiran irratti gaafadhu. Kaffaltii, sagantaa, seerota fudhachuu fi michoota dhaabbachuu danda’an ilaali. Xiqqaa xiqqaatti odeeffannoo kanaaf filannoo namichaaf gaarii ta’uu danda’a.

Qajeelfama ofkunuunsa kunuunsitootaa gargaarsa maatii fi michoota irratti gargaaruu danda’a. Namichi akkaataa jireenya guyyaa keessatti walitti qabamuu isaa irratti dubbii guddaa qabaachuu qaba.

Kaayyoon nageenya eeguu fi yaada konkolaachisuu namichaaf qabu kabajuu dha. Yeroo duraa jalqabi, dhaggeeffadhu, gorsa ogeessaa argadhu, karoora imalaa wal-waliin ijaari.