Ku Vulavula hi Ku Ndzanya Mpfhuka na Dementia

Ku ndzanya mpfhuka swi nga va xiphemu xa vuswikoti, ntshamo ni nkarhi wa siku ni siku wa munhu. Ku vulavula hi ku cinca ko landzela swi nga va swi tikarhatela eka hinkwavo. Ku sungula ku vulavula hi nkarhi wo sungula swi nga siya nkarhi wo tlula wa ku yingisela, ku endla swiboho ni ku kuma ndlela yin’wana yo famba. Leli tluka a ri ku vonisa ntiyiso wa ku ndzanya ka munhu kumbe ku teka xiboho xa leswaku xa mpfhuka i xa ntiyiso eka munhu loyi.

Buku ra Alzheimer’s Association hi dementia na ku ndzanya, switsundzuxo swa Dementia Australia hi ku ndzanya ni switsundzuxo swa NHTSA eka vatlhontlhi swi komba ku hlela nkarhi wo tlula ni ku katsa munhu. Muhlahlamusi, mudyondzisi wa ku ndzanya ni ofisi ya tilayisense ya ndhawu swi nga pfuna hi swivutiso swa munhu.

Ndzi sungula nkhuvo rini?

Sungula handle ka khombo ro hatlisa ri nga endla xiboho xo hatlisa, loko swi koteka. Hlawula nkarhi wo rhula loko munhu a nga ri karhini ku ya kwihi kumbe a vuya eka ntirho wo karhata. Leswi a swi ta va nkhuvo wo sungula ra nkhuvo wo tala, handle ka xisiviso xin’we.

Vutisa leswi ku ndzanya swi vulaka eka munhu. Swi nga va ku endzela vanghana, ku teka swakudya, ku pfuna vanhu va le kaya, ntirho kumbe ku titwa a tikaleke. Ku amukela leswi swi vulaka a swi hlamuseli xivutiso xa vuswikoti, kambe swi komba leswaku u twisisa leswi nga lahleka ni leswi ndlela yo lunghiselela yi nga ni nkoka.

Katsa munhu eka swiboho swa ku famba ka nkarhi lowu taka loko a lava ku teka xixaxa. A nga lava munhu un’wana a ndzanya, ndlela leyi a yi tsakelaka, kumbe nkarhi wa siku. Tsala swihlawuleko leswi a swi tsakelaka kutani u ringeta swin’wana ni swin’wana ka siku ro tshikeleta, loko munhu a pfumela.

Ndzi nga tlhariha njhani swikhathalo handle ka ku nghenisa nyangwa?

Vulavula hi xiendlo lexi xo karhi, handle ka nhlamuselo ya tinxaka. Xikombiso, hlamusela ku lahleka endleleni leyi tivekaka, ku nga yimi eka xipaneri xa xipajo kumbe ku hlanganisa koloi ni xinhongo xo karhi. Hlamusela leswi u swi voneke kutani vutisa munhu leswi a swi tivaka kumbe a swi titwaka. Handle ka ku vitana munhu munhu la nga tsakeliki kumbe ku n’wi vutisa swivutiso ku n’wi kambela vutivi bya yena.

Yingisela nhlamuselo ya munhu. A nga vona ku tiyimisela, ku nyanyisa, ku karhala kumbe xiphiqo xin’wana. Kumbe a nga pfumeleli ni swikhathalo swa wena. U nga teki nkhuvo wun’we tanihi vunene bya leswaku munhu u twisisa khombo kumbe ku nga twisisi. Hlayisa mahanyelo ya nkhuvo ya xixima kutani tlhelela eka mhaka hi nkarhi wun’wani loko vanhu va karhala.

Dementia Australia yi komba nkhuvo wo koma wo phindha-phindha ni ku kongomisa eka matimba ya munhu ni tindlela leti nkoka ta ku famba. Yi tsundzuxa leswaku ku fihla tikhiye kumbe ku tirhisa koloi hi ndlela yo fihla swi nga endla leswaku ku lunghiselela ku va ku tiyimisela eka munhu. Loko ku ni khombo ro tiyisa ro hatlisa, teka switsundzuxo swo sivela ku famba ka nkarhi lowu landzelaka kutani u lava switsundzuxo swa mpfuno wa vutshila hi ku hatlisa.

Ndzi nga tiva yini leswi nga pfuna nkhuvo wa vuswikoti?

Tsala leswi endlekeke hi ntiyiso ni nkarhi wa swona. Swikombiso swi nga katsa ku hlanganisa ku famba hi mhaka ya ntlawa, ku lahleka endleleni leyi tivekaka, ku nga voni tinkombo kumbe ku vona ku onhakala ka koloi. Katsa leswi munhu a swi vuleke hi ku famba ni swiphiqo swa miri kumbe swa mavabyi leswi a lavaka ku swi vulavula.

Tsala swivutiso hi ntiyiso naswona u nga va vuhlayiseki. U nga khumbi, u nga landzeli kumbe u nga ringeti munhu hi nkarhi. Loko munhu a pfumela, nhlengeleti wa le kaya la nga ta ka koloi a nga hlamusela leswi a swi vonileke. Nhlamuselo yo kongoma yi nyika muhlahlamusi kumbe mudyondzisi swilo swo karhi leswi a nga vulavula hi swona; a yi nge kumi xivangelo kumbe ku vona ku ndzanya ka munhu.

Switsundzuxo swo tsundzuxa eka Alzheimer’s Association i swivangelo swo lava switsundzuxo swa vutshila. A swi tshinyi nkarhi wa xiyimo xo kongoma. Vutisa muhlahlamusi wa munhu loko a nga rhumela eka muhlahlamusi wa mpfuno wo tirhisa miri kumbe mudyondzisi wun’wani wa ku ndzanya la tivaka. Vutisa ofisi ya tilayisense ya ndhawu milawu ya ndhawu leyi.

Hi nga endla njhani nkarhi wa ku famba hi ku pfumelelana?

Sungula hi swin’wendzi leswi munhu a lavaka ku swi hlayisa: ku endzela vanhu va yena, ku teka swakudya, swivumbeko, ku nyama kumbe swiendlo leswi tolovelekeke. Eka un’wana ni un’wana, vulavula hi munhu la nga ndzanyaka, tindlela leti nga tsakisaka ku famba ni mpfuno lowu nga endlaka leswaku ku famba ku tirha.

Swiendlo swi nga katsa ku famba na vanhu va le kaya kumbe vanghana, tekisi kumbe tinkarhi ta swa tekisi, mpfuno wa ku famba wa le ndhawini, kumbe ku ringanisa ka swilo swin’wani. Mpfuno ni mali swi hambana hi ndhawu. Vona leswi swi kumekaka endhawini ya wena handle ka ku ehleketa leswaku ndlela yin’we yi ta tirha eka hinkwavo.

Ringeta ndlela kumbe mpfuno hi swin’we handle ka loko yi va ndlela yo tiyimisela ntsena. Vutisa loko munhu a lava munhu la nga famba na yena kumbe a lava ku famba yexe. Buku ra hina ra ku hlela ku famba ri ni swiringanyeto swo hlayisa swikarhi ta ku famba swi tolovelekile ni ku siya nkarhi wo cinca tindlela.

Ndzi nga endla yini loko ndzi ehleketa leswaku ku famba loku landzelaka ku nga khombisi?

Teka swikhathalo swo tiyisa kutani u lunghiselela ndlela yin’wana yo famba loko u ringeta ndzayo wo hatlisa. Loko munhu a hlanganisiwa hi nkarhi, ndzayo wa NHS wu lava mpfuno wa vutshila hi ku hatlisa; tirhisa mpfuno wa tinhlayo wa ndhawu. Ku cinca ka ku titwa ka munhu hi ku hatlisa a ku fanelanga ku teke tanihi nkhuvo wa ku ndzanya wa ntolovelo.

Eka swikhathalo swin’wana swo tiyisa, vitana muhlahlamusi wa munhu ni ofisi ya tilayisense ya ndhawu leswi nga ta endla leswi laveke ndhawu leyi u tshamaka eka yona. U nga tshembi xitshembiso xa ndzhaka kumbe leli tluka ku teka xiboho xa milawu. Loko swi koteka, hlamusela munhu xiyimo xo hatlisa kutani hlayisa munhu a va xiphemu xa leswi landzelaka.

Ndzi nga tshinya njhani munhu loko ku ndzanya ku hela?

Ku yima ku ndzanya ku nga titwala ku ri ku lahleka ka xiviri. Amukela leswo hi ku olova. Hlayisa ku endzela munhu eka tindhawu ni swiendlo leswi nga ri ni nkoka eka yena. Nyika swihlawuleko swa mpfuno wa swiendlo, nkarhi ni vanhu va le ntsatsu, ku nga ri ku hlela ku famba tanihi ntirho wo lawula munhu.

Avelana mintirho ya ku ndzanya na varhangu kumbe vanghana loko munhu a pfumela. Vutisa mahlweleni ya vanhu swa ku famba swa vakulu kumbe vanhu lava nga na vuvabyi. Vona mali, nkarhi, milawu ya ku khoma ni loko munhu a nga kota ku famba na munhu. Swilo swo tsongo swi nga endla leswaku xiendlo xi titwisa xi ri xa nkoka.

Mpfuno wa vuhlayiseki wa leswi landzelaka wu katsa buku ra hina ra ku hlayisa vutomi bya le kaya, leswi nga tsakisa ku avelana mpfuno. Munhu u fanele ku va ni xiyimo xo tala eka ndlela leyi a hlayisaka vuxaka ha yona ni vutomi bya siku ni siku.

Xikongomelo i ku sirhelela vuhlayiseki ku nga ri xiviri ka xiyimo lexi nga tisa ku lahleka ka munhu. Sungula nkhuvo nkarhi wo sungula, yingisela, kuma switsundzuxo swa vutshila, kutani tirha ni munhu ku aka ndlela ya ku famba.