Kunuunsa Bineensaa fi Dementia: Sagantaa Wal-qabsiisuun Deeggaruu

Bineensi xiyyeeffannaa guyyaa namichaa keessatti argamuu danda’a, akkasumas jireenya maatii keessatti. Nyaachisuu, deemsa ykn bineensa bira taa’uun hojii namichi itti fufuu barbaadu ta’uu danda’a. Dementia wanta tokko tokko rakkisuu danda’a, garuu kunis namni biraa akka ofumaan fudhatu hin agarsiisu.

Qajeelfama kunuunsa bineensaa Alzheimer’s Society kunuunsa bineensaa yeroo dura karoorfachuu fi karoora yaadachiisaa ykn sirna fayyadamuu akka gorsu. Qajeelfama hojii Dementia Australia bineensa hojii fedhii qabu keessaa akka ta’u ibsa. Kaayyoon kanaa deeggarsa qabatamaa namichaa fi bineensaa dha, dhukkuba dementia bineensaan fayyisuu jedhu miti.

Sagantaa kunuunsa bineensaa akkamiin salphisuu dandeenya?

Jalqabumaa namichi hojii kam jaallatee itti fufuu akka barbaadu gaafadhu. Namni tokko saree nyaachisuu jaallatu ta’uu danda’a garuu manni sareeyyii qulqulleessuu hin jaallatu; namni biraa immoo ija-jaarraa maatii tokko waliin deemuu barbaadu. Sagantaa namicha, bineensa fi gargaarsa argamu irratti xiyyeeffachuun hin cabsin.

• Kunuunsa beekamaa tokko waliin walitti hidhi. Nyaata booda kaafee irra baasi, yeroo shaayii qopheessan kuusaa bishaanii ilaali, ykn raadiyoo beekamaa booda saree deemsisi. Mallattoon guyyaa keessaa jiru hordofuun sagantaa haaraa caalaa salphaa ta’uu danda’a.
• Meeshaalee tokko bakka beekamaa kuusi. Nyaata bineensaa, dibee ykn burushii isaa wal-bira kuusi, akka namichi eegu bakka sana, meeshaalee ulfoo ykn kemikaalota nageenyaan qindeessuun. Namichi yoo barbaade, mallattoo salphaa ykn yaadannoo gargaarsa.
• Yaadachiisa tokko mul’ataa godhi. Yaadannoo gabaabaa meeshaalee bineensaa bira ykn galmee guyyaa tokko gahaa ta’uu danda’a. Mana yaadachiisaan guutuu namicha akka hordofamu ykn akka sirreeffamu godhu irraa of eeggadhu.
• Hojii sanaaf yeroo kenni. Deemsi ykn sagantaan nyaachisuu yeroo darbe irra yeroo dheeraa fudhachuu danda’a. Yoo namichi yeroo wal-bira ta’an gammadu, saffisa hin godhin.

Yoo namoonni hedduun kunuunsa bineensaa wal-qooddan, guyyaa sana eenyu hojii kam irratti akka jiru agarsiisuuf tarree gabaabaa fayyadami. Meeshaalee bira ykn yaadachiisa namichi duraan jaallatu irratti kaa’i. Mallattoo yoo tokko qofti gahe, mallattoo yookaan yaadannoo dabalataa uumuu irraa of eeggadhu.

Kitaabni daily routine guyyaa keessa bakka beekamaa tokkoo waliin hojii wal-qabsiisuuf yaada dabalataa qaba.

Maatii ykn michuun maal gargaarsa kennuu danda’u?

Waa’ee waliigalaa hin ta’in, hojii qabatamaa kenni. Michuun tokko nyaata bineensaa ji’a ji’aan fudhachuu danda’a, hiriyyaan tokko deemsa irratti wal-bira ta’uu danda’a, ykn miseensi maatii tokko kuusaa bineensaa dhaabbata fayyaa bineensaa deemuu danda’a. Yoo namichi bineensa nyaachisuu ykn burushuu itti fufuu barbaade, gargaarsa gaheen sana irratti hojjedhu malee kan isa irraa fudhatu hin ta’in.

Yoo kunuunsaan maddu yookaan namichi dhukkubsate eenyu akka gargaaru waliigaluu. Gargaaraa sanaaf bakka qabeenya jiru, sagantaa namichi jaallatu, fi yoo bineensi dhukkubsate eenyu quunnamuu akka qabu himi. Gargaaraan bineensa sana akka jaallatu fi bineensi akka isa jaallatu mirkaneessi.

Yoo namichi deeggarsa tajaajila kunuunsaa qabaate, kunuunsa bineensaa daawwannaawwan isaanii keessatti akkamiin akka makamu gaafadhu. Hayyamaa fi seera manaa barbaachisaa: kunuunsaan kaffaltiin hojjetu, bineensa deemsisuu, nyaachisuu ykn qabuu akka hojii isaa hin fudhatin. Hojii sana namicha, tajaajila kennu fi miseensa maatii bineensaa irratti itti gaafatamaa ta’e waliin waliigaluu.

Deeggarsi baay’ee barbaachisu yoom akka ta’e akkamiin beeknaa?

Galmee yaadaa jijjiiramoota addaa ilaali, sadarkaa ykn qabxii irratti namicha hin murteessin. Dibee guyyaa guyyaan duwwaa ta’u, deemsa dhabame bineensi akka hin nagaanne godhu, ykn namichi kunuunsa bineensaa booda dadhabe, hojii tokko deeggarsa dabalataa akka barbaadu agarsiisuu danda’a. Jijjiirama amala bineensaa, nyaata ykn mul’ata isaa illee doktara bineensaa quunnamuuf sababa ta’a.

Waan argitan namichaa waliin mari’adhu. Yaadachiisa, deemsa wal-bira ykn gargaaraa hojii tokkoof filachuu danda’u, hojii kan biroo itti fufsiisanii. Yoo fayyaa, dandeettii socho’iinsaa ykn nageenya namichi bineensa kunuunsuu irratti dhiibbaa uumu, akka gargaartonni kunuunsa namichaa filannoo itti hojjetan gaafadhu.

Hanga rakkinni hin uumamin waa’ee kunuunsa ergamaa yaaduu hin eeggatin. Qajeelfama jiraachuu dhuunfaa dementia waliin hubannoo qabatamaa namichaa irratti hundaa’uun, waliigaluu fi gargaarsa qabatamaa tarkaanfii ta’an ibsa.

Jijjiirama fuula duraaf akkamiin karoorfachuu dandeenya?

Namicha eenyu bineensa kunuunsuu irratti amanuu akka danda’u gaafadhu, yoo hospitaalii keessa ta’e, mana irraa fagaate ykn hojii tokko tokkoo gochuu hin dandeenye. Sagantaa bineensaa guyyaa keessa jiru, nyaata, lakkoofsa doktara bineensaa fi namoota gargaaruuf waliigalan barreessi. Odeeffannoo sana bakka namichi fi gargaartonni amanamoon argatan kaa’i, fudhatama namichaa waliin.

Karoorri jijjiiramuu danda’a. Yeroo sagantaa namichaa, socho’iinsaa ykn deeggarsi jijjiiramu, ykn barbaachisummaan bineensaa jijjiiramu deebi’ii ilaali. Yoo mana jijjiiruun barbaachise, namichi bineensi eessa akka jiraatu fi yeroo gaggeeffamu akkamiin akka wal-qunnamanii jiraatan mari’achuu irratti hirmaachisi. Karoorri yeroo dura jalqabamu, akka fedhii namichaa fi kunuunsa bineensaa eeguu danda’an filannoowwan ilaaluuf yeroo gahaa kenna.

Yoo daawwannaa bineensaa ykn hojiin nagaa hin taane maal godhuu?

Namichi fi bineensi saffisa murteessaniif. Yeroo wal-bira ta’uu yoo lamaanuu nagaa ta’an qofa kenni. Daawwannaa gabaabaa, bakka dhiyeessuu ykn suuraa bineensichaa ilaaluun gahuu danda’a. Yoo namichi hin nagaanne, bineensi fagaachuu yaalu ykn yoo dhiphate dhaabi. Yaadota hojii yeroo wal-bira ta’anii dabarsuuf karaalee biroo beekamoo ibsa.